रीटा कोठारी यांचा कॉलम:प्रत्येक भाषेची आपली प्रतिष्ठा,‎‎कधी तिला कमी लेखू नका‎

‎‎‎‎‎‎‎‎भाषा एक घर आहे. मग तिला काही लोक झोपडी‎म्हणोत किंवा बंगला. राहणाऱ्यांसाठी ती एक आश्रयस्थान‎आहे, ज्यात आपल्या भावनांना, विचारांना अभिव्यक्तीचे‎साधन मिळते. जर काही साधन त्यात नसेल तर आपण‎दुसऱ्या भाषांतून आणतो आणि त्यांना परत करत नाही,‎आपल्या घरात जोडून घेतो. हा सिलसिला जुना आहे.‎ अनेकदा असेही होते की आपली ओळख‎बदलण्याच्या इच्छेने आपण आपली भाषा सोडून नवीन‎मार्ग स्वीकारतो. मला आठवते एक पात्र- फातिमा‎लोखंडवाला. गुजरातच्या लेखिका इला मेहता यांची एक‎कादंबरी आहे, ज्यात गावात वाढलेली फातिमा आपल्या‎मर्यादित आयुष्यातून बाहेर पडून काहीतरी बनू इच्छिते.‎गावातील एकमेव आणि स्वातंत्र्योत्तर पहिल्या शाळेची ती‎विद्यार्थिनी आहे. नवीन गोष्टी शिकून घरी येऊन आपल्या‎आईला सांगते. खदीजा सौराष्ट्राच्या गावरान बोलीत‎म्हणते, ‘हाचु? टीचर असे म्हणते?’ फातिमा तिची‎गुजराती सुधारून म्हणते, ‘बा, हाचु नाही साचु.’‎ अशा प्रकारच्या संवादांचे भाषांतर करताना मला ‎‎आवश्यक वाटले की भाषेतील फरक मराठीतही स्पष्ट ‎‎असावेत, जेणेकरून माझ्या मराठी भाषांतराच्या‎वाचकांना लक्षात येईल की बदल अनेकदा भाषेपासून‎सुरू होतात. आजचा माझा लेख भाषेच्या‎राजकारणाच्या दुसऱ्या बाजूवर आहे, परंतु माझे‎उदाहरण कदाचित त्यात साह्यभूत ठरेल.‎ आपल्याच देशातील लोक, विशेषतः इंग्रजीत‎वाचणारे-लिहिणारे लोक, अनेकदा इतर भारतीय भाषांना‎‘व्हर्नाक्युलर’ म्हणतात. माझे त्यांच्याशी युद्ध आहे. आम्ही‎हा शब्द इंग्रजांकडून शिकलो आणि त्यांनी लॅटिनमधून.‎इंग्रजांना संस्कृतमध्ये रस होता, कारण त्यांना वाटले की‎हिंदुस्थानच्या प्रणाली समजून घेण्याची गुरुकिल्ली‎संस्कृतकडे होती. यावर टिप्पणी न देता मी त्यांच्या इतर‎भाषांकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाबद्दल बोलू इच्छिते.‎ज्यांना आपण प्रादेशिक भाषांचा दर्जा देतो, त्यांना‎अनेक शतकांपर्यंत जंगली आणि अशिष्ट बोली‎समजणे हे इंग्रजांचे वैशिष्ट्य होते. त्यांच्याकडून ही‎सवय काही अंशी आम्हीही स्वीकारली. जेव्हा त्या‎भाषा समजून घेणे आवश्यक वाटले, तेव्हा इंग्रजांनी‎त्यांना ‘व्हर्नाक्युलर’ नाव दिले आणि शाळांमध्ये त्याचे‎शिक्षण, त्यांचे शब्दकोश इत्यादी बनवण्याचे प्रयत्न‎केले. परंतु या भाषांना कधीही बौद्धिक विचारांचे‎माध्यम मानले नाही. आज याच भाषांतून साहित्यावर‎महत्त्वाचे विचार येतात. तेव्हा हे वसाहतवादी विभाजन‎करणे अत्यंत अन्यायकारक आहे.‎ मराठी किंवा हिंदी किंवा गुजराती ‘व्हर्नाक्युलर’‎कोणत्या दृष्टिकोनातून आहेत, किंवा कुणाच्या‎नजरेतून आहेत? मला आठवते की शाळेत एखादी‎नवीन विद्यार्थिनी हिंदी किंवा गुजराती माध्यमातून‎आली तर बाकीचे लोक म्हणायचे- ‘शी इज व्हर्नाक.’‎जणू काही ती एखादा नवीन प्राणी असेल.‎‘व्हर्नाक्युलरिझम’चा तरी अर्थ होतो की‎घर-गल्ली-बाजाराच्या भाषांकडे वळणे. पण‎‘व्हर्नाक’ म्हणून एक विशेषण बनवणे आणि इतक्या‎भिन्न भाषांना एका शब्दाने धिक्कारणे हे आपल्या‎विचारांत आणि मानसिकतेत असलेल्या‎गुलामगिरीच्या अंशाकडे संकेत करते.‎ प्रत्येक भाषा भाषा असते. तिची आपली प्रतिष्ठा‎आहे. आणि ती भाषा बोलणाऱ्यांसाठी ती एखाद्या‎जिवंत माणसासारखी असते, ज्याने त्यांचे पालनपोषण‎केले आहे. मला ‘डायलेक्ट’ शब्दही आवडत नाही.‎हो, मी मानते की आपल्या शैलीचे अनेक स्तर‎असतात. तद्भव स्तर आपल्या भागातून, जातीतून,‎प्रदेशातून बनतो आणि एक अनुवादक म्हणून मी त्यांना‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎कायम ठेवण्याचा प्रयत्न करते. परंतु मुख्य प्रवाहातील‎भाषेची तुलना करून मी त्यांची अवहेलना करत नाही,‎आणि त्यांना ‘डायलेक्ट’चा दर्जा देऊन मानसिक‎त्रासही देत नाही. केवळ भाषेचा फरकच नाही, तर जमीन‎आणि व्यवसायाशी जोडलेले समाजाचे रूढ-प्रयोग,‎संवाद सर्व काही आपल्याला विचार करायला भाग‎पाडतात की आपण ज्याला हेजेमनी किंवा वर्चस्व म्हणतो,‎त्याचे पहिले प्रतिबिंब तर भाषेवर पडते. अलीकडेच‎एका गोष्टीचे भाषांतर करताना मनोरंजक अनुभव आला.‎दशरथ परमार नावाच्या लेखकाची एक गोष्ट आहे, ज्यात‎बँकेच्या नवीन मॅनेजरच्या इंग्रजीतील हुकुमावरून त्यांची‎गुजराती कुठली आहे, म्हणजेच ते कोणत्या भागातील‎आणि जातीचे आहेत, याचा पत्ता लागत नाही. त्यांच्या‎नावाच्या पी.के. गुजरातीवरूनही पत्ता लागत नाही. पण‎शेवटी भाषेवरूनच रहस्य उलगडते. आपल्या‎अस्तित्वाच्या आणि आपल्या भाषेच्या दरम्यान मोठी‎खोल साखळी आहे. म्हणूनच भाषेचे वर्णन करणारे‎शब्दही आपल्याला जबाबदारीने वापरावे लागतील.‎ (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे)‎ बालपणी मुले निबंधाच्या सुरुवातीला‎म्हणायची- ‘लँग्वेज इज अ टूल ऑफ‎कम्युनिकेशन’. या विचारसरणीमुळे‎आपण भाषेच्या बाबतीत अन्याय करत‎राहतो. वास्तविक भाषा एक घर आहे- मग‎ती झोपडी समजा किंवा बंगला.‎