संजय कुमार यांचा कॉलम:मतांच्या टक्क्याबद्दल अंदाज जास्त महत्त्वाचा

29 एप्रिलच्या संध्याकाळी आसाम, तामिळनाडू, केरळ, बंगाल आणि पुद्दुचेरीसाठी जाहीर एक्झिट पोल अनेक नेते आणि पक्षांसाठी दिलासादायक ठरले नाहीत. कारण किमान दोन राज्यांमध्ये—तामिळनाडू आणि बंगाल—एक्झिट पोलचे अंदाज एकमेकांपासून खूप वेगळे आहेत. मात्र आसाम आणि केरळमध्ये जवळपास सर्वच संस्थांमध्ये कोणता पक्ष किंवा आघाडी जिंकत आहे याबाबत व्यापक एकमत दिसते. बहुतेक एक्झिट पोल आसाममध्ये भाजप-नेतृत्वाखालील आघाडीला स्पष्ट आघाडी देतात. तर केरळमध्ये काँग्रेस-नेतृत्वाखालील यूडीएफच्या विजयाचे संकेत मिळतात. पण बंगाल आणि तामिळनाडूमध्ये निकालाबाबत अनिश्चितता कायम आहे. काही संस्थांनी तर बंगालसाठी एक्झिट पोल जाहीर करणे टाळले. कारण तेथे मतदानाचा दुसरा टप्पा 29 एप्रिललाच संपला होता आणि आकडे अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी त्यांनी वेळ घेणे पसंत केले. हा निर्णय विवेकी म्हणता येईल. कारण अनेकदा अधिकृत वेळ संपल्यानंतरही लांबच लांब रांगा असल्यामुळे मतदान सुरूच असते. मात्र एक दिवस अधिक थांबल्याने अंदाज अधिक अचूक होईल, याची हमी नसते. कारण तामिळनाडूमध्ये मतदान 23 एप्रिललाच संपले होते आणि संस्थांकडे सखोल विश्लेषणासाठी पुरेसा वेळ होता. तरीही वेगवेगळ्या संस्थांचे अंदाज भिन्न आहेत. आसाम आणि केरळसाठी जवळपास सर्व एक्झिट पोल एकाच दिशेने संकेत देत असले तरी, याचा अर्थ असा नाही की संस्थांना डेटा गोळा करण्यासाठी आणि विश्लेषणासाठी विशेषतः अधिक वेळ मिळाला होता. यामागे अनेक कारणे असू शकतात-तुलनेने कमी राजकीय स्पर्धा, सत्ताधारी पक्ष किंवा आघाडीसमोर विरोधकांनी उभे केलेले आव्हान, तसेच इतर घटक. आसाम आणि केरळमधील एक्झिट पोल सावधपणे वाचण्याची गरज आहे. 2024 च्या लोकसभा निवडणुकीत सर्व एक्झिट पोल चुकीचे ठरले होते; त्यांनी रालोआला 400 वर जागांचा अंदाज दिला होता. त्याचप्रमाणे 2024 च्या हरियाणा निवडणुकीतही सर्व संस्थांत काँग्रेसच्या मोठ्या विजयाबाबत एकमत होते. 2023 च्या छत्तीसगड निवडणुकीतही अशीच स्थिती दिसली. तेथे एक्झिट पोलने काँग्रेसच्या निश्चित विजयाचा अंदाज व्यक्त केला होता. बिहार विधानसभा निवडणुकीत एक्झिट पोलचा अचूकतेचा इतिहास मिश्र राहिला आहे. अनेकांनी रालोआ विजयाचा अंदाज वर्तवला, पण इतक्या मोठ्या व विक्रमी विजयाची कुणीही भविष्यवाणी केली नव्हती. तामिळनाडूमध्ये एक्झिट पोलचे अंदाज गुंतागुंतीचे वाटतात. माझ्या पाहण्यात आलेल्या चार एक्झिट पोलपैकी तिघांनी द्रमुक आघाडीच्या विजयाचा अंदाज व्यक्त केला. एआयएडीएमके आघाडीला दुसऱ्या क्रमांकावर व विजय यांच्या नेतृत्वाखालील टीव्हीकेला तिसऱ्या क्रमांकावर ठेवले आहे, तर एक एक्झिट पोल या सर्वांपासून वेगळा अपवाद म्हणून समोर आला आहे. पश्चिम बंगाल येथे अत्यंत चुरशीची लढत झाली आहे. आतापर्यंत जाहीर झालेल्या बहुतेक एक्झिट पोलमध्ये बंगालमध्ये भाजपच्या विजयाचा अंदाज आहे. मात्र येथेही एक्झिट पोल वेगळा अपवाद म्हणून दिसतो. हे अंदाज 4 मे रोजी येणाऱ्या प्रत्यक्ष निकालांच्या तुलनेत कितपत अचूक ठरतील, हे सांगता येणार नाही. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे)