एन. रघुरामन यांचा कॉलम:‘इंधन स्थानके’ वाचवल्याने मानवाचे अन्न देखील वाचेल

आपल्यापैकी बहुतेक लोक एका वेळी 5 किमी पेक्षा जास्त चालू शकत नाहीत. तरीही, आपण 42 किमी मॅरेथॉन धावपटूंना आश्चर्याने पाहतो. पण तेही दर 5 किलोमीटरवर असलेल्या फ्यूलिंग स्टेशनशिवाय धावू शकत नाहीत, जरी त्यांना तिथे थांबण्यासाठी कोणताही नियम बंधनकारक नसतो. आयोजक ही केंद्रे यासाठी बनवतात, कारण धावपटूंच्या शरीरातून घामावाटे खूप पाणी आणि सोडियम बाहेर पडते. त्यांना दर तासाला 60-90 ग्रॅम कार्बोहायड्रेट (जेल, स्पोर्ट्स ड्रिंक किंवा फळे) लागते, जेणेकरून त्यांची ऊर्जा पूर्णपणे संपू नये. फ्लूइड स्टेशन हृदय व रक्तवाहिन्यांवरील ताण आणि अतिउष्णतेपासून संरक्षण करतात, तर इलेक्ट्रोलाइट पेये शरीरातील पाणी टिकवून ठेवण्यास आणि गंभीर पेटके रोखण्यास मदत करतात. आता कोणी दरवर्षी 30 हजार किमी पेक्षा जास्त प्रवासाची कल्पना करू शकतो का? आर्कटिक टर्न असे करतात. तांत्रिकदृष्ट्या ते चालत नाहीत, उडतात. ते ‘स्थलांतराचे विजेते’ या नावाने विख्यात आहेत. या पक्ष्यांचे वजन 100 ग्रॅमपेक्षा थोडे जास्त असते, तरीही ते दरवर्षी उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत स्थलांतर करतात. आर्कटिक टर्न वार्षिक 90 हजार किमीचा गोल प्रवास करतात. तरीही ते मासेमारी आणि विश्रांतीसाठी थांबतात. न थांबता सर्वात लांब उड्डाणाचा विक्रम बार-टेल्ड गॉडविट पक्ष्याच्या (लिमोसा लॅपॉनिका) नावावर आहे, ज्याने ऑक्टोबर 2022 मध्ये अलास्का ते टास्मानियापर्यंत 13560 किमी अंतर 11 दिवसांत जमिनीवर न उतरता पार केले होते. ते असे कसे करतात? स्थलांतरित पक्षी माणसांसारखे थकत नाहीत, कारण त्यांनी एक असाधारण इंधन प्रणाली (फ्यूल सिस्टम) विकसित केली आहे. उड्डाणापूर्वी त्यांचे वजन 50-100% पर्यंत वाढते. ते कार्बोहायड्रेट्सऐवजी चरबी (फॅट) जाळतात, जी प्रति ग्रॅम दुप्पटपेक्षा जास्त ऊर्जा देते. वजन कमी ठेवण्यासाठी ते अनावश्यक अवयव लहान करतात आणि सहज उडण्यासाठी वरच्या दिशेने वाहणाऱ्या गरम हवेच्या प्रवाहांचा (थर्मल्सचा) आधार घेतात. तरीही त्यांना इंधन भरण्याच्या ठिकाणांची (फ्यूलिंग स्टेशनची) गरज असते, जी निसर्गाने भरपूर प्रमाणात उपलब्ध करून दिली आहेत. जेव्हा ते पुन्हा इंधन भरण्यासाठी थांबतात, तेव्हा ते मानवजातीच्या भल्यासाठी मोठे काम करतात. ते शेतीचे रक्षण करणाऱ्या एजंटप्रमाणे काम करतात आणि दररोज लाखो कीटक खाऊन रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर कमी करतात. पिके खाणारे भुंगे आणि अळ्या खाऊन ते शेतकऱ्यांना लाखो रुपयांच्या संभाव्य नुकसानीपासून वाचवतात. गुजरात वन विभाग अहमदाबादपासून सुरेंद्रनगर जिल्ह्यापर्यंत पसरलेल्या नलसरोवर पक्षी अभयारण्यात उच्च-शक्तीच्या सौर फ्लडलाइट्स बसवत असल्याचे मी वाचले, तेव्हा मला त्यांची मानवतेची ही सेवा आठवली. शिकारीवर बंदी घालण्याच्या उद्देशाने उचललेल्या या पावलामुळे पर्यावरणवादी आणि पक्षीशास्त्रज्ञांची चिंता वाढली आहे. त्यांना भीती आहे की कृत्रिम प्रकाशामुळे पक्ष्यांच्या वर्तनावर परिणाम होईल आणि स्थलांतरित प्रजाती तिथून दूर जातील. तज्ञांचा दावा आहे की यामुळे त्यांचे खाण्याचे नमुने बिघडतील, ताण वाढेल, दिशा ओळखण्यात समस्या निर्माण होईल आणि त्यांच्या अधिवासांची गुणवत्ता कमी होईल. पर्यावरणवाद्यांचे म्हणणे आहे की, वन अधिकाऱ्यांना वाटते की ‘प्रकाशाने बेकायदेशीर गतिविधींवर लक्ष ठेवण्यास मदत होईल, परंतु पाण्यावरील प्रकाशाची चमक पक्ष्यांना त्रास देईल. अनेक प्रजाती अभयारण्यातून निघून जाऊ शकतात आणि कधीही परत येणार नाहीत. वेटलँडमध्ये प्रकाश टाकण्याऐवजी अधिकाऱ्यांनी कर्मचारी आणि रात्रीची गस्त वाढवावी.’ शिकारी प्राण्यांपासून वाचण्यासाठी गाणारे पक्षी (सॉन्गबर्ड) देखील रात्रीच्या वेळी थव्याने स्थलांतर करतात, तर हा प्रकाश त्यांनाही गोंधळात टाकू शकतो. पक्ष्यांचे स्थलांतर केवळ एक जैविक आश्चर्य नाही, तर ते परिसंस्थेच्या नूतनीकरणाच्या जागतिक चक्राचा एक महत्त्वाचा भाग देखील आहे. याशिवाय जागतिक जैवविविधता नष्ट होईल. वाघासारख्या पट्ट्या असलेल्या गाणाऱ्या पक्ष्याचा (सॉन्गबर्ड) विचार करा, ज्याचे वजन १३ ग्रॅमपेक्षा जास्त नसते, पण तो ८००० किमीचा प्रवास करतो. त्या बदल्यात त्याला अशा गोष्टी खाण्याची संधी मिळते, ज्यांना उत्साही निसर्गप्रेमी देखील नापसंत करतात - कीटक, जे अन्यथा आपली पिके फस्त करतील. जगभरात पक्षी संकटात आहेत. ॲमेझॉन खोऱ्यापासून आर्कटिक टुंड्रापर्यंत कीटकांची संख्या देखील कमी होत आहे. यामुळे या पक्ष्यांसाठी खूप कमी जागा उरल्या आहेत, जिथे त्यांना आराम, अन्न आणि घरटे बनवण्यासाठी जागा मिळते. यामागचा विचार असा आहे की जर आपल्याला वाढत्या मानवी लोकसंख्येसाठी अन्नपुरवठा सुरक्षित ठेवायचा असेल, तर आपल्याला स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी अधिक इंधन स्थानके (म्हणजेच जंगल आणि पाणथळ जागा) वाचवावी लागतील आणि तयार करावी लागतील, जेणेकरून ते कीटक खाऊ शकतील आणि आपल्या परिसंस्थेला (अन्नाला) सुरक्षित ठेवू शकतील.