भारत केवळ लोकसंख्या वाढीच्या आव्हानाचा सामनाकरत नाहीये, तर वेगाने बदलणाऱ्या लोकसंख्याशास्त्रीयसंतुलनाच्या गुंतागुंतीच्या परिस्थितीतूनही जात आहे.देशासमोर केवळ लोकसंख्या किती वाढत आहे हा प्रश्ननाही, तर लोकसंख्येची रचना, वितरण, वयोगट प्रोफाइल,स्थलांतराचा कल आणि साधनसंपत्तीवरील त्याचापरिणाम कोणत्या दिशेने जात आहे, हादेखील आहे. याचकारणामुळे न्यायमूर्ती नावलेकर यांच्या अध्यक्षतेखालीस्थापन करण्यात आलेल्या उच्चस्तरीय समितीला दूरदर्शीआणि वेळेला साजेसे पाऊल मानले जात आहे. या समितीत प्रशासन, न्याय आणि धोरण-निर्मितीक्षेत्राशी संबंधित अनुभवी आणि विद्वान सदस्यांचासमावेश आहे यात शंका नाही. परंतु, जर यात प्रत्यक्षपणेडेमोग्राफीच्या (लोकसंख्याशास्त्राच् या) तज्ज्ञांनाहीसमाविष्ट केले असते, तर हा उपक्रम अधिक व्यापकआणि शैक्षणिकदृष्ट्या समृद्ध बनू शकला असता.लोकसंख्या संतुलनासारखे विषय केवळ प्रशासकीय किंवाराजकीय चर्चेपुरते मर्यादित नसतात, तर ते प्रसव-संक्रमण,लोकसंख्या-बदल, वयोगट-रचना, स्थलांतर-पॅटर्न,अवलंबित्व-प्रमाण, शहरीकरणाचा कल आणिलोकसंख्या-अंदाज यांसारख्या गुंतागुंतीच्यालोकसंख्याशास्त्रीय पैलूंशी जोडलेले असतात. हे बदलसमजून घेण्यासाठी गणितीय-मॉडेलिंग, दीर्घकालीनडेटा-विश्लेषण आणि सांख्यिकीय अंदाजाच्या तज्ज्ञांचीआवश्यकता असते. जर रोजगार-निर्मिती, शहरी-नियोजनआणि साधनसंपत्तीचे व्यवस्थापन यात संतुलन राखले गेलेनाही, तर आपला डेमोग्राफिक डिव्हिडंड(लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश) ओझ्यातही बदलू शकतो. याच संदर्भात बेकायदा स्थलांतराचा प्रश्न महत्त्वाचाआहे. हा केवळ देशांतर्गत किंवा सीमा सुरक्षेचा विषयनाही, तर विकास, प्रशासन आणि साधनसंपत्ती-व्यवस्थापनाशी थेट जोडलेला मुद्दा आहे. सरकारे आपल्या योजनाजनगणना, सर्वेक्षणे आणि नोंदणीकृत लोकसंख्येच्याआधारे बनवतात. शिक्षण, आरोग्य, घरे, अन्न-सुरक्षा,पिण्याचे पाणी, रोजगार आणि सामाजिक-कल्याणाशीसंबंधित योजनांचा संपूर्ण ढांचा याच अंदाजितलोकसंख्येवर आधारित असतो. परंतु, जेव्हा एखाद्याक्षेत्रात मोठ्या संख्येने बेकायदेशीर लोकसंख्या वाढते,तेव्हा प्रत्यक्ष मागणी आणि सरकारी योजना यात तफावतनिर्माण होते. साधनसंपत्तीचे अनियोजित वाटप झाल्यामुळेअनेक योजना आपले मूळ उद्देश पूर्णपणे साध्य करू शकतनाहीत. जेव्हा समितीचा मूळ विषयच देशातील लोकसंख्याबदलाशी संबंधित आव्हानांचा अभ्यास करूनकायमस्वरूपी उपाय आणि धोरणात्मक उपाय सुचवणे हाआहे, तर त्यात लोकसंख्याशास्त्र तज्ज्ञांचा प्रत्यक्ष सहभागका नाही? भारतात या क्षेत्रातील तज्ज्ञांची कमतरता नाही.कोलकात्यात असलेली भारतीय सांख्यिकी संस्थाजागतिक दर्जाचे संशोधन आणि लोकसंख्याविश्लेषणासाठी ओळखली जाते. त्याचप्रमाणे मुंबईतीलदेवनार येथे असलेली आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या विज्ञानसंस्था लोकसंख्या-अभ्यास, प्रजनन-आरोग्य, स्थलांतर,लोकसंख्याशास्त्रीय-संशोधन आणि राष्ट्रीय कुटुंबआरोग्य सर्वेक्षण यांसारख्या महत्त्वाच्या अभ्यासांची प्रमुखसंस्था आहे. या संस्थांमध्ये असे अनेक तज्ज्ञ उपलब्ध आहेत, जेलोकसंख्या-बदलाच्या दीर्घकालीन परिणामांचे वैज्ञानिकआकलन करण्यास सक्षम आहेत. भविष्यात स्थलांतराचासध्याचा कल कोणत्या सामाजिक-आर्थिक बदलांना जन्मदेऊ शकतो, हे समजून घेण्यासही ते मदत करतात. याचकारणामुळे अनेक देशांतील लोकसंख्येशी संबंधितआयोग आणि धोरण समित्यांमध्ये सांख्यिकीशास्त्रज्ञ,लोकसंख्याशास्त्र तज्ज्ञ, साथीच्या रोगांचे शास्त्रज्ञ आणिस्थलांतर तज्ज्ञांचा समावेश केला जातो. कारण तेकायदेशीर-बेकायदेशीर मायग्रेशनशी संबंधित समस्यांचासामना करत आहेत. भारताची लोकसंख्याशास्त्रीय विविधताही व्यापकआहे. विविध राज्यांमध्ये प्रसव-दर, लोकसंख्येची घनता,वयोगट-वितरण आणि स्थलांतर-पॅटर्नमध्ये तफावत दिसूनयेते. (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे)
This post was originally published on this site.
हे पण वाचा-
शहर
- पुणे: आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या डीबीटी प्रक्रियेत मोठे सुधारणा निर्णय; आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांना अर्ज करताना आता अनावश्यक कागदपत्रांपासून सुटका
- पुणे: केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांचा दोन दिवसांचा पुणे दौरा; विविध प्रकल्पांचे उद्घाटन, सहकार क्षेत्राचे भूमिपूजन आणि दिवंगत अजित पवार यांच्या पुतळ्याचे होणार अनावरण
- नागपुर: सडक्या सुपारीचा महाघोटाळा! शहराच्या सीमेवर उभारली हजारो क्विंटलची गोदामं अन् भट्ट्या; रासायनिक प्रक्रियेद्वारे घातक सुपारीची होतेय तस्करी
- नाशिक: लालपरीतून आता थेट अयोध्येचे दर्शन! नाशिकमधूनही राम मंदिराच्या तीर्थयात्रेचे नियोजन; एसटी महामंडळाकडून विशेष सोय उपलब्ध
महाराष्ट्र
- मुंबई: गोरेगावमधील संतापजनक घटना: घरखर्चावरून झालेल्या वादातून दारूच्या नशेत असलेल्या मुलाकडून वृद्ध आईची हत्या; बांगुरनगर पोलिसांनी आवळल्या मुसक्या
- पुणे: आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या डीबीटी प्रक्रियेत मोठे सुधारणा निर्णय; आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांना अर्ज करताना आता अनावश्यक कागदपत्रांपासून सुटका
- पुणे: केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांचा दोन दिवसांचा पुणे दौरा; विविध प्रकल्पांचे उद्घाटन, सहकार क्षेत्राचे भूमिपूजन आणि दिवंगत अजित पवार यांच्या पुतळ्याचे होणार अनावरण
- नागपुर: सडक्या सुपारीचा महाघोटाळा! शहराच्या सीमेवर उभारली हजारो क्विंटलची गोदामं अन् भट्ट्या; रासायनिक प्रक्रियेद्वारे घातक सुपारीची होतेय तस्करी
गुन्हा
- धाराशिव: मोबाईलसाठी पैसे दिले नाही म्हणून जन्मदात्या वडिलांची झोपेतच हत्या; पोटच्या मुलाच्या कृत्याने धाराशिव हादरले!
- पुणे: भाऊबीजेच्या दिवशीच नात्याला काळीमा! दिवाळीचा फराळ घेऊन आलेल्या बहिणींना भावाची बेदम मारहाण; बेसबॉल स्टिकने डोक्यावर केले वार
- मुंबई: पोलिसांची धडक कारवाई! कांदिवलीतील कुख्यात 'टिपू टोळी'वर मोक्का अंतर्गत कठोर कारवाई, १७ गुन्हे दाखल असलेले मुख्य म्होरक्यासह तिघे जण जेरबंद
- नांदेड: फॉर्च्युनर कारला झालेल्या किरकोळ खमकीवरून टोकाचे पाऊल; दुचाकीची चावी काढून मारहाण व भरपाईचा तगादा लावल्याने हदगावच्या तरुणाने संपवले जीवन!
राजकीय
- नवी दिल्ली: धावत्या कारमध्ये सीएनजीचा भीषण स्फोट; २ आमदारांसह ६ जण जखमी!
- पुणे: लग्नाचं आमिष दाखवून फसवणूक केल्याचा आरोप करत महिलेचा सर्वसाधारण सभेत आत्मदहनाचा प्रयत्न
- मुंबई: 'आंबा चोरला म्हणून फाशी नसते, नीट पेपरफुटीवर चंद्रकांत पाटलांचं वादग्रस्त वक्तव्य; मूल गमावलेल्या आईला लेकरू कुठल्या बाजारातून आणाल? काँग्रेस-मनसेचा संताप'
- नवी दिल्ली: पंतप्रधान मोदींचं सीजेपी आंदोलनावर मोठं भाष्य, 'युवकांच्या भविष्याशी खेळणाऱ्यांना सोडणार नाही, कठोर कारवाईचा इशारा!'
इतर
- आजचे राशिभविष्य १३ नोव्हेंबर २०२६: जाणून घ्या तुमचे आजचे ग्रहमान आणि भविष्य!
- आजचे राशिभविष्य १२ नोव्हेंबर २०२६: गुरु बनवणार पॉवरफुल योगाचा संयोग, या राशींच्या हातात खेळणार पैसा!
- आजचे राशिभविष्य ३१ ऑक्टोबर २०२६ : त्रिग्रह योगाचा तिप्पट लाभ, जाणून घ्या कशी असेल तुमची रास!
- लक्ष्मी-नारायण योगाचे भविष्य: २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मेष, सिंह आणि वृश्चिक राशीच्या लोकांची कामात प्रगती, जाणून घ्या तुमचे राशीभविष्य
मनोरंजन
- 'ईथा' चित्रपटावरून नवा वाद; विठाबाई नारायणगावकर यांच्या कुटुंबीयांचा तीव्र आक्षेप
- ओटीटीवर दाखल झाला 'खालिद के शिवाजी'; छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा अनोखा प्रवास आता घरबसल्या अनुभवता येणार!
- मनोरंजन: दिलजीत चा चित्रपट वादाच्या भोवऱ्यात,काय आहे कारण ?
- मराठी हॉरर -कॉमेडी चित्रपट 'भूतम भयम्'!! अभिनेत्री छाया कदम यांचा भीतिदायक लूक समोर
देश विदेश
- नवी दिल्ली: सोनिया गांधींच्या आत्मचरित्रावर काँग्रेस नेत्या प्रियंका गांधींची पहिलीच प्रतिक्रिया; म्हणाल्या, हे पुस्तक म्हणजे अत्यंत मनापासून आणि प्रामाणिकपणे...
- नवी दिल्ली: अरविंद केजरीवाल आणि त्यांच्या मुलीला जीवे मारण्याची धमकी; लॉरेंस बिश्नोई गँगच्या नावाने मागितले ७ कोटी रुपये!
- भोपाल: दारू पिण्यावरून झालेल्या वादानंतर तरुण चढला पाण्याच्या टाकीवर, भावांसमोरच खाली उडी मारत संपवले जीवन
- गोवा: नागरिकांची अनेक वर्षांची मागणी पूर्ण! शिरगाव-पणजी कदंब बससेवा प्रथमच सुरू, प्रवाशांमध्ये आनंदाचे वातावरण!


























Subscribe to my channel




