एन. रघुरामन यांचा कॉलम:वैद्यकीय आणीबाणीचा अंदाज लावणे कठीण, पण तयार राहणे सोपे

या सोमवारी रात्री 9 च्या सुमारास जालंधरचे उद्योगपती दीपक पुजारा बॅडमिंटन खेळण्यात मग्न होते. पाच वर्षांपासून ते त्या शहरातील इतर अनेक लोकांप्रमाणेच तंदुरुस्त राहण्यासाठी रायजादा हंसराज बॅडमिंटन स्टेडियममध्ये काही तास खेळ आणि मनोरंजनासाठी घालवत. एक शॉट खेळताना त्यांना हृदयविकाराचा झटका (कार्डिॲक अरेस्ट) आला आणि ते खाली पडले. दुसऱ्या कोर्टवर खेळत असलेले त्याच शहरातील कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. नितीश गर्ग त्यांना पडताना पाहून मदतीसाठी धावले. त्यांनी कार्डिॲक मसाज दिला, पण दीपक यांनी कोणताही प्रतिसाद दिला नाही. जरी रुग्णालय स्टेडियमपासून फक्त दोन मिनिटांच्या अंतरावर होते, तरीही डॉ. गर्ग यांना वाटले की दीपक एवढे अंतरही पार करू शकणार नाहीत. त्यांनी स्टेडियमच्या फर्स्ट-एड किटमधून एक इमर्जन्सी गोळी दिल्यानंतर सीपीआर चालू ठेवला. ते स्टाफच्या मदतीने वैद्यकीय उपकरणे आणि रुग्णवाहिकेची व्यवस्था करण्यातही गुंतले, जेणेकरून लवकरात लवकर रुग्णालयात पोहोचता येईल. जेव्हा स्टाफने हृदयाला विजेचा धक्का देणारे जीवरक्षक उपकरण ‘डिफिब्रिलेटर’ आणले, तेव्हा त्यांनी तो धक्का दिला आणि हृदय पुन्हा धडधडू लागले. नंतर दीपक यांना रुग्णालयात नेण्यात आले, जिथे तपासणीत 90% आणि 99% चे दोन मोठे ब्लॉकेजेस आढळले, ज्यात स्टेंट टाकले. असे ऐकण्यात आले की दीपक आता उपचाराला चांगला प्रतिसाद देत आहेत आणि बरे होत आहेत. यावरून मला 2018 मधील दिवाळीच्या बरोबर दुसऱ्या दिवसाची एक घटना आठवली. उज्जैनच्या नानाखेडा येथील महानंदानगर स्पोर्ट‌्स एरिनामध्ये काही डॉक्टर रिलॅक्स होण्यासाठी बॅडमिंटन खेळत होते. खेळानंतर फोटोशूट दरम्यान त्यापैकी एक डॉक्टर काही सेकंदातच खाली पडले. फोटो काढणाऱ्याने पाहिले की पहिल्या फोटोत डॉक्टर हसत होते, दुसऱ्या फोटोत त्यांच्या चेहऱ्याची स्थिती बदलली, तिसऱ्या फोटोत ते पुढे झुकले आणि चौथ्या फोटोत ते जमिनीवर पडले. तिथे उपस्थित ऑस्ट्रेलियातील प्रसिद्ध कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. नीलेश मेहता यांनी परिस्थिती हाताळली आणि उज्जैनच्या सीएचएल रुग्णालयाचे तत्कालीन प्रमुख डॉ. नीलेश शर्मा यांनाही मदतीसाठी बोलावले. तिथे खेळत असलेले बहुतांश लोक डॉक्टर असल्यामुळे आणि ज्यांना हृदयविकाराचा झटका आला ते स्वतःही डॉक्टर असल्यामुळे, तत्काळ केलेल्या कारवाईमुळे त्यांचा जीव वाचला. त्यानंतर 2023 मध्ये जेव्हा मी जळगाव येथील जैन इरिगेशनमध्ये गेलो, तेव्हा मी तिथे पाहिले की त्यांचा वैद्यकीय विभाग सर्व कर्मचाऱ्यांना एक छोटा प्लास्टिकचा डबा वाटत होता आणि ते जिथे कुठे जातील तिथे तो डबा सोबत ठेवण्याची विनंती त्यांना केली जात होती. त्यांच्या एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याचा ब्रिस्क वॉकदरम्यान हृदयविकाराच्या झटक्याने मृत्यू झाल्यानंतर त्यांनी हा निर्णय घेतला होता. कार्डिअॅक अरेस्टमध्ये प्रत्येक सेकंद महत्त्वाचा असतो. कार्डिओपल्मोनरी रिससिटेशन देण्याची प्रक्रिया माहीत असल्यास तुम्ही वैद्यकीय मदत पोहोचेपर्यंत रुग्णाच्या महत्त्वाच्या अवयवांपर्यंत रक्तप्रवाह सुरळीत ठेवू शकता. तुमच्या स्पोर्ट‌्स क्लब, जिम किंवा कामाच्या ठिकाणी ऑटोमेटेड एक्सटर्नल डिफिब्रिलेटर आहे की नाही हे तपासून घेणेही चांगले. त्याची जागा आधीच माहीत असल्यास अनेक मौल्यवान मिनिटे वाचू शकतात. जरी तुम्हाला हृदयाचा कोणताही आजार नसेल, तरीही नेहमी आपल्यासोबत इमर्जन्सी औषधे ठेवण्याबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. हे उघड आहे की तुम्ही घटनास्थळी कोणत्याही डॉक्टरला ती औषधे देऊन त्यांची अतिरिक्त मदत करू शकता. या सर्व घटनांवरून मोठा धडा हा मिळतो की अचानक उद्भवणारी हृदयाची समस्या कुणासोबतही, कुठेही घडू शकते. अशा परिस्थितीत जीव वाचणे हे पूर्णपणे तत्काळ कारवाईवर अवलंबून असते. तुम्ही मेडिकल इमर्जन्सीचा अंदाज तर बांधू शकत नाही, पण त्यासाठी तयार नक्कीच राहू शकता. फंडा असा की - एक चांगला डॉक्टर मित्र नेहमीच उत्तम असतो, कारण तो कोणत्याही आरोग्यविषयक समस्येवर निष्पक्ष मत देतो. पण तोच डॉक्टर तुमचा स्पोर्ट‌्स पार्टनर असेल, तर हे दोन्ही हातात लाडू असल्यासारखे आहे.