बलराज संघई यांचा कॉलम:विश्वस्तता: महात्मा गांधीजींचा समाजहिताचा मूल्यवान दृष्टिकोन

२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी महात्मा गांधींची १५७ वी जयंती संपूर्ण भारत देशात साजरी केली जाईल. अहिंसा आणि नैतिकतेच्या आधारावर महात्मा गांधीजींनी भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याचे यशस्वी नेतृत्व केले. अहिंसा आणि सत्य ,सत्याग्रह व नैतिकता हेच त्यांच्या स्वातंत्र्य संकल्पनेचे मूलभूत शस्त्र होते. अहिंसा ही केवळ एक धार्मिक संकल्पना नसून ती एक सामाजिक शक्ती आहे .धर्माच्या चौकटीत बंदिस्त अहिंसेला सामाजिक स्वरूप देण्याचे प्रमुख कार्य भारतीय जनमानसात करत त्याद्वारे देश इंग्रजांच्या पारतंत्र्यातून मुक्त करत गांधीजींनी अहिंसेची शक्ती जगाला दाखवून दिली. महात्मा गांधीजींनी आपले उच्च शिक्षण (वकिलीचे शिक्षण) इंग्लंडमधील University College London (UCL) येथे घेतले. बॅरिस्टर म्हणून भारतात परतल्यावर त्यांनी त्याचा व्यावसायिक वापर न करता उच्च शिक्षण देशहितासाठी कारणी लावले.भारतीय स्वातंत्र्य आणि आज सुद्धा भारताच्या अस्तित्वाबद्दल बोलायचे झाले तर महात्मा गांधींच्या नावाशिवाय ते अशक्य आहे. भारताला राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून देणे इतकाच उद्देश न ठेवता पुढे देशाचा सर्वांगीण विकास झाला पाहिजे यासाठी महात्मा गांधीजींनी अनेक विषयावर आपले विचार देशासमोर मांडले. त्यामध्ये ग्रामस्वराज्य, शिक्षण, नैतिकता, स्त्री शिक्षण, खेड्यांबद्दलची आत्मीयता, मजूर किंवा कामगारांबद्दल चे अधिकार विचार इत्यादी अनेक नीती वैचारिक पातळीवर स्पष्ट केल्या त्यामध्येच अपरिग्रहाच्या सिद्धांतावर आधारित विश्वस्तता किंवा ट्रस्टीशिप हा महत्त्वाचा सिद्धांत त्यांनी मांडला. या आधारावर आज अनेक संस्था सामान्य माणसाचे हित जोपासत उभ्या आहेत. महात्मा गांधींची 'विश्वस्त संकल्पना' (Trusteeship Theory) हा त्यांच्या आर्थिक आणि नैतिक तत्त्वज्ञानाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. गांधीजींनी १९०३ मध्ये हा सिद्धांत मांडला. समाजातील आर्थिक विषमता, शोषण आणि गरिबी दूर करण्यासाठी त्यांनी हा एक अहिंसक पर्याय सुचवला होता. या संकल्पनेचे मुख्य विचार असा आहे, “ संपत्तीचा खरा मालक समाज आहे ” गांधीजींच्या मते, कोणत्याही भांडवलदाराकडे किंवा श्रीमंत व्यक्तीकडे असणारी त्याच्या आवश्यकतेपेक्षा अधिक संपत्ती ही त्याची वैयक्तिक मालमत्ता नसून ती समाजाची आहे. श्रीमंत व्यक्तीने स्वतःला त्या संपत्तीचा मालक न समजता, 'विश्वस्त' (Trustee) म्हणजेच केवळ रखवाला समजावे. अपरिग्रह अर्थात् आवश्यकतेपेक्षा जास्त संग्रह न करणे हे या सिद्धांताचे प्रमुख तत्त्व आहे. या सिद्धांताचा पाया 'अपरिग्रह' या मूल्यावर आधारित आहे. व्यक्तीने आपल्या मूळ गरजा पूर्ण करण्यासाठी जितकी आवश्यक आहे तितकीच संपत्ती वापरावी. आपल्या गरजा भागल्यानंतर उरलेली अतिरिक्त संपत्ती कायदेशीररित्या समाजाच्या आणि गरिबांच्या कल्याणासाठी खर्च केली पाहिजे. असा विचार त्यांनी मांडला. हृदयपरिवर्तन आणि अहिंसक मार्ग गांधीजींचा साम्यवाद किंवा समाजवादाच्या बळजबरीने संपत्ती हिरावून घेण्याच्या (हिंसक) पद्धतीला विरोध होता. श्रीमंतांचे हृदयपरिवर्तन करून त्यांना स्वेच्छेने समाजाचे विश्वस्त बनवणे हाच आर्थिक समता आणण्याचा एकमेव शाश्वत आणि अहिंसक मार्ग आहे, असे गांधीजी मानत. ही विश्वस्तता महात्मा गांधीजींनी दिलेली अत्यंत मूल्यवान अशी संकल्पना आहे. या आधारे स्वातंत्र्य व स्वातंत्र्योत्तर काळानंतर त्यांच्या या संकल्पनेचा मान ठेवत अनेक उद्योगपती, गर्भश्रीमंत, संपन्न व्यक्तींनी त्यांच्या मालमत्तेचे विश्वस्थीकरण करत अनेक ट्रस्ट भारतामध्ये स्थापन झाले आजही आहेत निर्माण होत आहेत आणि त्याद्वारे गरजूंना मदत मिळते , विद्यार्थ्यांना शिक्षण मिळते, औषधोपचार मिळतात. अपरिग्रह आणि संपत्तीचे विकेंद्रीकरण हा खूप मोलाचा महत्त्वाचा विचार देशाला देऊन महात्मा गांधीजींनी त्यांच्या काळापासूनच नव्हे तर भारताच्या पुढील उज्वल भविष्यासाठी सुद्धा एक मोठी व्यापक विचाराची देणगी दिलेली आहे. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) (संपर्क- 9420015108)