दहीहंडीत महिलांची 'सरशी'; थर रचण्यासोबतच बदलत आहेत परंपरा अन् बक्षिसांमधील तफावतीचा लढा

पुरुषांचे पारंपरिक वर्चस्व असलेल्या दहीहंडी उत्सवात गेल्या काही वर्षांत महिला गोविंदा पथकांनी स्वतःची एक स्वतंत्र आणि मजबूत ओळख निर्माण केली आहे. यंदाही मुंबईसह महानगर क्षेत्रात विविध महिला पथकांचा कसून सराव सुरू असून, उंच-उंच थर रचण्याबरोबरच सामाजिक संदेशांचे आकर्षक देखावे सादर करण्याची जोरदार तयारी पाहायला मिळत आहे. कुर्ला, चेंबूर, खार, अंधेरी, जोगेश्वरी, विलेपार्ले, बोरीवली अशा विविध भागांमध्ये अनेक महिला पथके अत्यंत उत्साहाने सक्रिय झाली आहेत.

महिला गोविंदा पथकांचा वाढता विस्तार: मुंबईतीलच नव्हे, तर बहुदा देशातील पहिले 'गोरखनाथ महिला गोविंदा पथक' कुर्ला भागात १९९६ मध्ये स्थापन झाले आणि त्यानंतर महिला गोविंदा पथकांच्या यशस्वी प्रवासाची खरी परंपरा सुरू झाली. गेल्या पाच वर्षांत महिला गोविंदा पथकांची संख्या महामुंबईत मोठ्या प्रमाणावर वाढली आहे. महाराष्ट्र राज्य दहीहंडी असोसिएशनच्या सचिव गीता झगडे यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सध्या महामुंबई परिसरात ३०० हून अधिक महिला पथके कार्यरत असून, एकट्या मुंबई शहरातच १०० हून जास्त महिला पथके सक्रिय आहेत.

पारंपरिक 'गोरखनाथ' पथकाची एक्झिट: देशातील पहिले महिला पथक म्हणून नावारूपास आलेल्या 'गोरखनाथ महिला दहीहंडी पथका'ची आजही अनेक मंडळे आणि गोकुळाष्टमीप्रेमी आवर्जून आठवण काढतात. १९९६ साली पहिल्यांदा रस्त्यावर उतरलेल्या या पथकाने मुंबईतच नव्हे, तर राज्याच्या बाहेरही मोठा नावलौकिक मिळवला होता. सलग २५ वर्षे यशस्वी वाटचाल पूर्ण केल्यानंतर, आता हे ऐतिहासिक पथक बंद करण्यात आल्याची माहिती मंडळाचे हितचिंतक भाऊ कोरगावकर यांनी 'लोकमत'ला दिली.

पाच थरांपर्यंत यशस्वी मजल आणि कष्टाळू सराव: दहीहंडी उत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर चेंबूर येथील 'शिवकन्या महिला गोविंदा पथका'नेही आपल्या सरावाला जोरदार सुरुवात केली आहे. २०१८ मध्ये स्थापन झालेल्या या पथकाची सुरुवात अगदी १५-२० मुलींपासून झाली होती, मात्र आज या पथकातील महिला व तरुणींची संख्या ७० ते ८० पेक्षाही अधिक झाली आहे. तीन ते चार थरांपासून आपल्या प्रवासाची सुरुवात करणाऱ्या या मुलींनी आता थेट पाच थरांची हंडी यशस्वीपणे फोडण्यात घवघवीत यश मिळवले आहे.

सरावादरम्यान केवळ थरांची उंची वाढवण्यावरच भर दिला जात नाही, तर शारीरिक संतुलन, शरीराची ताकद, अचूक समन्वय, वेग आणि सुरक्षेच्या उपायांवर विशेष लक्ष केंद्रित केले जाते. तसेच, काही पथकांकडून महिला सक्षमीकरण, महिला अत्याचाराविरोधी संदेश आणि विविध सामाजिक मुद्द्यांवर आधारित जनजागृतीचे देखावेही सादर केले जातात.

पारितोषिकांमधील तफावत आणि सन्मानाचा लढा: महिला पथके जरी दहीहंडी उत्सवाचे मुख्य आकर्षण ठरत असली, तरी महिलांना आजही पुरुषांच्या तुलनेत हवा तसा मान-सन्मान व योग्य पारितोषिके मिळत नाहीत. पुरुषांच्या हंडीसाठी जिथे २५ लाखांपर्यंतची बक्षिसे असतात, तिथे महिलांच्या हंडीसाठी केवळ दोन लाखांचे पारितोषिक दिले जाते. अनेक भागांत तर महिलांसाठी केवळ ५ हजारांपासून ५० हजारांपर्यंतच बक्षिसे ठेवली जातात. ही आर्थिक व सामाजिक तफावत लवकरच दूर व्हायला हवी, अशी अपेक्षा महिला गोविंदा संघटनांकडून व्यक्त केली जात आहे.