देवनार डम्पिंग ग्राउंडवरील 'बायोमायनिंग'ला हिरवा कंदील; महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची कचरा प्रक्रिया प्रकल्पास मंजुरी

मुंबईतील अत्यंत महत्त्वाच्या आणि जुन्या अशा देवनार डम्पिंग ग्राउंडवरील कचऱ्याची समस्या सोडवण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने (MPCB) एका महत्त्वाकांक्षी बायोमायनिंग (Biomining) प्रकल्पाला मंजुरी दिली आहे. डम्पिंग ग्राउंडवरील तब्बल १८५ लाख टन (सुमारे १ कोटी ८५ लाख टन) जुन्या कचऱ्याची (Legacy Waste) शास्त्रोक्त पद्धतीने विल्हेवाट लावण्यासाठी 'मप्र नियंत्रण मंडळाने' २१ ऑगस्ट रोजी संमती पत्र (Consent to Operate - Part) जारी केले आहे. या मंजुरीमुळे मुंबईतील कचरा व्यवस्थापनाला आणि रखडलेल्या प्रकल्पांना मोठा वेग मिळाला आहे.

प्रकल्पाची व्याप्ती आणि क्षमता: या मंजुरीनुसार, देवनार डम्पिंग ग्राउंडवर दररोज तब्बल १५,००० मेट्रिक टन कचऱ्यावर बायोमायनिंग प्रक्रिया केली जाईल. हे डम्पिंग ग्राउंड सुमारे १२० ते १२४ एकरांहून अधिक क्षेत्रात पसरलेले असून, गेल्या शंभर वर्षांपासून येथे कचरा साठत आला आहे. या संपूर्ण जुन्या कचऱ्यावर वैज्ञानिक पद्धतीने प्रक्रिया करून ही बहुमूल्य जमीन मोकळी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. या प्रकल्पाच्या माध्यमातून सुमारे ११० हेक्टर जमीन पुनर्प्राप्त (Reclaim) केली जाणार आहे. यातील काही जमीन धारावी पुनर्विकास प्रकल्पासाठी (Dharavi Redevelopment Project) देण्याचेही नियोजन आहे.

कचऱ्याचे वर्गीकरण आणि पुनर्वापर: बायोमायनिंग प्रक्रियेदरम्यान साचलेल्या जुन्या कचऱ्याचे विविध उपयोगी आणि उर्वरित घटकांमध्ये वर्गीकरण केले जाईल:

• आरडीएफ (Refuse Derived Fuel - RDF): कचऱ्यातील ज्वलनशील पदार्थांपासून इंधन तयार केले जाईल, ज्याचा वापर सिमेंट कारखाने किंवा ऊर्जा निर्मिती युनिट्समध्ये करता येईल.

• खत निर्मिती: कचऱ्यापासून तयार होणारे दर्जेदार खत शेती आणि बागायतीसाठी वापरले जाईल.

• पुनर्वाप योग्य साहित्य: प्लॅस्टिक, काच, धातू आणि कपडे यांसारखे पुनर्वाप योग्य साहित्य अधिकृत रिसायकलिंग युनिट्सकडे पाठवले जाईल. तसेच न वापरण्यायोग्य प्लॅस्टिकचा वापर रस्ते बांधणीत केला जाईल.

• माती आणि वाळू: प्रक्रियेतून मिळालेली माती आणि खडक/दगड यांचा वापर लँडस्केपिंग, रस्ते दुभाजक, फुलबाग आणि बांधकामाशी संबंधित अनुप्रयोगांमध्ये केला जाईल.

• फक्त अत्यंत टाकाऊ आणि निरुपयोगी राहिलेला अवशेष (Inert and Residual Material) वैज्ञानिक पद्धतीने तयार केलेल्या सॅनेटरी लँडफिलमध्ये पाठवला जाईल.

पर्यावरणीय सुरक्षा आणि कडक नियम: या प्रचंड प्रकल्पादरम्यान प्रदूषण होऊ नये म्हणून महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने काही कडक पर्यावरणविषयक नियमांचे पालन करण्याचे निर्देश दिले आहेत. यामध्ये हवेतील धूलिकण नियंत्रण, दुर्गंधी नियंत्रण, आजीचा धोका टाळण्यासाठी उपाययोजना, मिथेन वायूचे व्यवस्थापन, जमिनीची धूप रोखणे आणि लॅचेट (पाझरणारे पाणी) व्यवस्थापन यांचा समावेश आहे. तसेच परिसरातील हवेच्या गुणवत्तेची नियमित तपासणी केली जाईल. कचऱ्याची वाहतूक करताना वाहने पूर्णपणे झाकलेली असावीत आणि पावसाळ्यात कचरा किंवा माती वाहून जवळच्या गटारांमध्ये जाणार नाही याची विशेष काळजी घेण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.

या महत्त्वाच्या प्रकल्पामुळे मुंबईतील कचऱ्याचा डोंगर साफ होण्यास मदत होणार असून अनेक दशकांपासून स्थानिकांना भेडसावणारे आरोग्याचे व प्रदूषणाचे प्रश्न सुटण्यास मोठा हातभार लागेल.