केंद्राची बंदी, तरी शेतकऱ्यांची पसंती! देशात एचटीबीटी कापसाचा वाढता बोलबाला; मजुरीचा खर्च वाचवण्यासाठी शेतकरी लावतात जोर

 

केंद्र सरकारकडून स्पष्ट बंदी असतानाही देशात आणि प्रामुख्याने महाराष्ट्रात कपाशीच्या एचटीबीटी (HTBT - Herbicide Tolerant Bt Cotton) बियाण्यांचा वापर दिवसेंदिवस वेगाने वाढताना दिसत आहे. चालू व मागील तीन हंगामांचा विचार करता, या प्रतिबंधित बियाण्यांचा देशातील बाजारातील वाटा थेट ३० ते ३७ टक्क्यांपर्यंत पोहोचला आहे. शासकीय मान्यता नसली तरी मजुरांची तीव्र टंचाई आणि वाढत्या निंदण खर्चाला कंटाळून शेətकरी मोठ्या प्रमाणावर या बियाण्यांची निवड करत असल्याचे समोर आले आहे.

बाजारपेठेतील स्थिती आणि राजानिहाय वापर:

• देशी व अधिकृत बियाण्यांची स्थिती: देशातील अधिकृत बीजी-२ (BG-2) या कापूस बियाण्यांचा सेल बॅक ३५ ते ७० टक्क्यांपर्यंत पोहोचला आहे. या अनधिकृत वापरामुळे लहान बियाणे उत्पादक कंपन्यांना मोठा आर्थिक फटका बसत असून त्यांचा सेल बॅक ६५ ते ७० टक्क्यांपर्यंत घसरला आहे, तर मोठ्या कंपन्यांचा सेल बॅक २० ते २५ टक्के आहे.

• देशभरात व महाराष्ट्रात लागवड: देशातील १० प्रमुख कापूस उत्पादक राज्यांमध्ये दरवर्षी सरासरी ५ ते ५.५ कोटी पाकिटांची (प्रति पाकिट ४५० ग्रॅम) गरज असते. यापैकी सर्वाधिक १.५ ते १.६ कोटी पाकिटांचा वापर एकट्या महाराष्ट्रात होतो.

• जिल्हानिहाय आकडेवारी: देशभरात सर्वाधिक २७ ते २८ लाख पाकिटांचा वापर एकट्या यवतमाळ जिल्ह्यात केला जातो, तर जळगाव जिल्ह्यात २२ ते २४ लाख पाकिटे वापरली जातात. यावर्षी महाराष्ट्रात एकट्या एचटीबीटी बियाण्यांची तब्बल ४५ ते ५५ लाख पाकिटे विकली गेल्याचा अंदाज आहे.

एचटीबीटी बियाण्यांचे फायदे व तोटे:

• फायदे:

  1. हे बियाणे तणनाशक सहनशील (Herbicide Tolerant) असल्यामुळे तण व्यवस्थापनाचा खर्च थेट ५० टक्क्यांनी कमी होतो.

  2. वेळेवर तण नियंत्रण होत असल्याने कापसाच्या उत्पादनात किमान १५ ते २५ टक्क्यांपर्यंत वाढ होते.

  3. पिकाचा एकूण उत्पादन खर्च घटून शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात भर पडण्यास मदत होते.

• तोटे व आव्हाने:

  1. तणनाशकांच्या अतिवापरामुळे जमिनीवर व तणांवर विपरीत परिणाम होऊन काही वर्षांत 'सुपर वीड' (तणांमध्ये रोगप्रतिकारशक्ती वाढणे) तयार होण्याचा धोका असतो.

  2. फवारणी करताना काळजी न घेतल्यास चुकीमुळे शेजारच्या पिकांचे नुकसान होऊ शकते.

  3. शासनाची कोणतीही कायदेशीर परवानगी किंवा नियंत्रण नसल्यामुळे या बियाण्यांच्या गुणवत्तेबाबत व शुद्धतेबाबत कायम प्रश्नचिन्ह कायम असते.

सन २००८ पासून गुजरातमध्ये एचटीबीटी बियाण्यांच्या उत्पादनाला सुरुवात झाली असून, एकूण उत्पादनापैकी ७० टक्के बियाणे हे खुले (Open) तर ३० टक्के पॅकिंग करून विकले जाते. खुल्या बियाण्यांच्या विक्रीवर थेट बंदी नसली तरी पॅकिंग करून विकल्यास त्यावर कायदे लागू होतात. शेतकऱ्यांची गरज आणि मजुरीचा वाढता खर्च पाहता यावर शासनाने ठोस धोरण आखावे, अशी मागणी होत आहे.