मकरकुंडले तळपती श्रवणी... मूर्तीशास्त्राचे अभ्यासक प्रवीण योगी यांनी उलगडली पंढरपूरच्या विठ्ठल मूर्तीची वैशिष्ट्ये व योगस्वरूप"

पांडुरंग हे महाराष्ट्राचे कुलदैवत असून आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने वारकरी भक्तीत तल्लीन होतात. पंढरपूरच्या विठ्ठलाच्या सावळ्या रूपाचे दर्शन घेण्यासाठी आणि त्याच्या समचरणांवर माथा टेकवण्यासाठी वारकरी कोसो प्रवासाची पायपीट करत पंढरीत दाखल होतात. या पार्श्वभूमीवर, मूर्तीशास्त्राचे अभ्यासक प्रवीण योगी यांनी पंढरपूरच्या श्री विठ्ठल मूर्तीच्या निर्मितीची रचना, तिची प्राचीन वैशिष्ट्ये आणि योगस्वरूपाचे सखोल विश्लेषण मांडले आहे.

विठ्ठल मूर्तीची वैशिष्ट्ये व मूर्तीशास्त्रातील विश्लेषण:

• समचरण आणि वीट: विठ्ठलाची मूर्ती ही कटीवर हात ठेवून विटेवर समचरणावर उभी आहे. मूर्तीशास्त्राच्या दृष्टीने हे आसन अत्यंत संतुलित आणि स्थिर योगमुद्रेचे प्रतीक मानले जाते. उभ्या असलेल्या या समचरणांच्या माध्यमातून विठुराया भक्तांसाठी सदैव तत्पर असल्याचे प्रतीत होते.

• आभूषणे व अलंकार: विठ्ठलाच्या श्रवणात (कान) तळपणारी मकरकुंडले आणि कंठात विराजमान असलेला कौस्तुभमणी या मूर्तीच्या प्राचीन आणि अद्वितीय स्वरूपाची साक्ष देतात. तसेच गळ्यात असणारे विविध पारंपारिक दागिने आणि हातातील चिन्हे या मूर्तीचे सौंदर्य अधिक खुलवतात.

• योगस्वरूप आणि विष्णूचे रूप: अभ्यासक प्रवीण योगी यांनी स्पष्ट केल्यानुसार, ही मूर्ती केवळ एक शिल्पकला नसून ते श्रीविष्णूचे एक जागृत योगस्वरूप आहे. या मूर्तीमधील प्रत्येक चिन्ह, हाताची मुद्रा, मस्तकावरील मुकुट आणि रचना ही प्राचीन भारतीय मूर्तीशास्त्र (Iconography) आणि सात्त्विक ऊर्जा प्रस्थापित करणारी आहे, जी वारकरी संप्रदायाच्या भक्तीचा मुख्य आधार राहिली आहे.