भोसलेकालीन ऐतिहासिक 'बारव' मोजतेय शेवटच्या घटका; खचलेले कठडे, कचरा अन् शेवाळाच्या साम्राज्यामुळे नागपूरचा प्राचीन वारसा धोक्यात

नागपूर शहराच्या प्राचीन जलव्यवस्थापनाचा आणि ऐतिहासिक वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सोनेगाव तलावाशी जोडलेली आणि आमराई परिसरात असलेली सुमारे ३०० वर्ष जुनी भोसलेकालीन 'बारव' (बारव/विहीर) सध्या अत्यंत दुर्दैवी आणि जीर्णावस्थेत पोहोचली आहे. दुर्लक्ष आणि प्रशासकीय अनास्थेमुळे या ऐतिहासिक वास्तूचे अस्तित्व धोक्यात आले असून, या वारशाचे जतन करण्याची मागणी जोर धरत आहे.

सध्याची स्थिती, संरचना व गैरसोयीचा तपशील:

• कचरा आणि शेवाळाचे साम्राज्य: विमानतळाकडे जाणाऱ्या मार्गावर आमराई परिसरातील पंचमुखी हनुमान मंदिर आणि प्राचीन कृष्णा मंदिराच्या आसपास ही बारव स्थित आहे. मात्र, योग्य देखभालीच्या अभावी या ऐतिहासिक वास्तूमध्ये प्लॅस्टिकच्या पिशव्या, बाटल्या, निर्माल्य आणि इतर कचरा मोठ्या प्रमाणावर साचला आहे. बारवातील पाжеवर आणि पाндарт हिरवे शेवाळ व तण वाढल्याने तिचे मूळ स्वरूप झाकले गेले आहे.

• संरचनात्मक नुकसान आणि धोका: या प्राचीन वास्तूचे दगडी कठडे आणि भिंती ठिकठिकाणी खचल्या असून अनेक भाग ढासळण्याच्या मार्गावर आहेत. बारवाभोवती कोणतीही सुरक्षा भिंत किंवा कुलूपबंद व्यवस्था नसल्यामुळे लहान मुले किंवा पायी जाणाऱ्या नागरिकांसाठी ही उघडी बारव अत्यंत धोकादायक ठरत आहे. परिसरात येणाऱ्या नागरिकांकडून होणाऱ्या अनिर्बंध कचराफेकीमुळे येथे दुर्गंधी पसरली असून डासांची उत्पत्ती मोठ्या प्रमाणावर होत आहे.

ऐतिहासिक महत्त्व व प्रशासकीय पातळीवरील हालचाली:

• भोसलेकालीन जलव्यवस्थापन: रघुजीराजे भोसले यांच्या राजवटीत सुमारे तीन शतकांपूर्वी निर्माण केलेली ही बारव तत्कालीन उत्तम जलव्यवस्थापन आणि वास्तुकलेची साक्ष देते. पावसाळ्याचे पाणी साठवून भूजल पातळी वाढवण्यासाठी आणि परिसरातील झाडेझुडपे जिवंत ठेवण्यासाठी ही यंत्रणा महत्त्वाची होती.

• नागरिकांचा लढा व प्रशासकीय पाहणी: या ऐतिहासिक वास्तूच्या बचावासाठी स्थानिक नागरिक, पर्यावरणप्रेमी आणि विविध सामाजिक संघटनांनी सतत आवाज उठवला. या वाढत्या दबावानंतर नागपूर महानगरपालिकेच्या (NMC) स्थायी समितीच्या अध्यक्षांनी व संबंधित अधिकाऱ्यांनी प्रत्यक्ष घटनास्थळी जाऊन या पडझडीची व अस्वच्छतेची पाहणी केली. प्रशासनाने या बारवाच्या संवर्धनासाठी व पुनरुजीवनाकामी तातडीने अहवाल तयार करून योग्य ती कार्यवाही करण्याचे आदेश दिले आहेत, जेणेकरून नागपूरचा हा अमूल्य ऐतिहासिक वारसा पुन्हा पूर्वपदावर येऊ शकेल.