रीटा कोठारी यांचा कॉलम:आठवण्याचा एक प्रयत्न अनेक आठवणींचा पूर घेऊन येतो

शोक व्यक्त करण्यासाठी आणि समजून घेण्यासाठी खूप कोमलतेची गरज असते. शोक एखाद्या चक्रासारखा असतो; तो पुन्हा पुन्हा परत येतो आणि फक्त तो निघून गेला आहे असा भ्रम निर्माण करतो. सागर सरहदी यांच्या ‘बाज़ार’ चित्रपटात खोल शोक आणि आठवणींच्या अशाच एका खेळाचे दृश्य आहे, ज्याबद्दल मला बोलायचे आहे. चित्रपटाच्या सुरुवातीलाच नजमा परदेशात राहणाऱ्या श्रीमंत शाकिरभाईंना सांगते की, तुमच्या बाजारात जर एखादी गोष्ट सर्वांत स्वस्त असेल, तर ती स्त्री आहे. चित्रपटाचा उर्वरित भाग त्या विनाशाचे चित्रण करतो, ज्यात नजमा स्वतः सहभागी असते आणि आपणही साक्षीदार म्हणून त्यात सामील होतो. सर्वांत स्मरणीय दृश्य शेवटी येते; जेव्हा स्मिता पाटील आणि नसीरुद्दीन शाह यांनी साकारलेली पात्रे (नजमा आणि सलीम) आपल्याकडे पाहतात. त्यांनी आपल्या भूमिकेचा हिशेब दिलेला असतो, पण त्यांच्या डोळ्यांतून आता ते आपल्याला आपल्या जबाबदारीचा जाब विचारत असतात. चित्रपटाच्या मध्यावर येणारा रेल्वेचा प्रवासही माझे लक्ष वेधून घेतो; जेव्हा पाच जण मुंबईहून हैदराबादला जात असतात, शाकिरभाईंसाठी वधू शोधण्यासाठी (किंवा असे म्हणूया की, विकत घेण्यासाठी). सलीम—जो आयुष्यभर नजमावर प्रेम करत राहिला आहे, पण तिला अख्तरपासून दूर करण्याची कोणतीही आशा बाळगत नाही—तिच्या शेजारी बसला आहे. हैदराबादच्या दिवसांपासून एकमेकांना ओळखत आलेले आणि एकमेकांच्या अपूर्ण इच्छांचे साक्षीदार असलेले त्यांच्यातले नाते वेदनेने भरलेले आहे. नजमा जेव्हा शांतपणे सलीमची काळजी घेत असते, तेव्हा तो म्हणतो, “हा प्रवास कधीच संपणार नाही का?” त्यांच्या वाट्याला आलेल्या जवळिकीचा हा एकमेव प्रकार आहे; प्रवासाच्या निमित्ताने मिळालेली जवळीक; मुक्कामापेक्षा प्रवासावर अधिक भर. नजमा त्याला आपल्या खासगी जगात सामील होण्याचे निमंत्रण समजून घेते आणि फक्त एवढेच म्हणते—‘झोप!’ कदाचित हे आठवणींमधून किंवा त्यांच्याशी निगडित कठीण प्रश्नांमधून आलेले वाक्य असावे. कठीण प्रश्न उशीखाली दडपून ठेवणेच बरे असते; आठवणींसाठी कबरी बांधणेच सर्वांत चांगले असते. पण जर तुम्ही आठवण्याचा प्रयत्न केला, तर एक नव्हे तर अनेक आठवणी उसळून येतात आणि तुमच्यावर छाून जातात. पार्श्वभूमीवर वाजणारे गाणे, ‘करोगे याद तो हर बात याद आएगी’, आठवणींच्या सक्रिय आणि निष्क्रिय, दोन्ही पैलूंना एकत्र आणते. भूपिंदरचा आवाज, बशर नवाज यांचे बोल आणि खय्याम यांचे संगीत—हे गाणे विविध रूपांतील उत्तम प्रतिभांचा संगम आहे. ‘करोगे’मध्ये दडलेला कर्ता स्वतःसाठीही असू शकतो आणि दुसऱ्या कुणासाठीही. तुम्हाला आठवायची इच्छा झाली किंवा आठवण्याचा निर्णय घेतला, तर तुम्हाला सगळे काही आठवेल. एखाद्या जुन्या छायाचित्रावरची धूळ झटकण्याचा पहिला प्रयत्न केल्यानंतर आणखी कितीतरी गोष्टी आठवू लागतील. अनेक छोट्या-छोट्या गोष्टी एकाच वेळी आठवाव्यात, यासाठी स्वतःला आठवण्याची परवानगी द्यावी लागेल. पहिले पाऊल इच्छाशक्तीचे असते; बाकीच्या गोष्टी कोणत्याही विशेष प्रयत्नांशिवाय आपोआप आठवतील. ‘करोगे याद’ आणि ‘याद आएगी’ यांच्यातला हा फरक आहे. एकदा इच्छा केली की, ‘गुजरते वक्त की हर मौज ठहर जाएगी’। वेळ पाण्यासारखा वाहत जातो; भूतकाळाची आठवण करून तुम्ही एखादी लाट थोड्या वेळासाठी थांबवू शकता. त्या लाटेखाली वेळ कदाचित तेव्हाही वाहत असतो. ‘उदास वाट एखादी कहाणी सांगेल’- सुनसान गल्ली दुःखाने भरलेली आहे, पण तिला आपली कहाणी सांगण्यास किंवा मन मोकळे करण्यास सांगितलेले नाही. रस्ता किंवा गल्ली काळानुसार होणाऱ्या हालचाली आणि स्थिरतेची, या दोन्हींची साक्षीदार आहे. आपण हळूहळू पाणी आणि चंद्रापासून दूर होत, एका अशा डांबरी रस्त्यावर येतो, जो कडक उन्हात आपल्याकडे रोखून पाहत आहे. मग आपल्याला त्या गल्लीच्या आतील भागात नेले जाते—गल्लीच्या वळणावर एक ओसाडसे दार.… आपण जागा आणि काळ, या दोन्हींच्या चौकटीत आहोत. गल्लीच्या शेवटी एक दार कोणाच्या येण्याची वाट पाहत आहे, पण एक नजर दूरवर जाऊन रिकाम्या हाताने परत येते. नजमाने आठवण न करण्याचा निर्णय घेतला आहे. कारण अख्तर एक दिवस तिच्याशी लग्न करेल, यावर तिचा विश्वास कायम राहणे गरजेचे आहे; आणि सलीमचे निमंत्रण स्वीकारणे म्हणजे त्याचा विश्वास खोटा ठरवणे होय; म्हणून त्याकडे दुर्लक्ष करणेच तिला योग्य वाटते. पण तिने तसे केले नाही तर काय होईल? गाणे हाच प्रश्न विचारते. आठवणीही त्या लोकांच्या दारावर गर्दीसारख्या थापा देतात, ज्यांना त्या येऊ द्यायच्या नसतात. काळापासून अंतर निर्माण होणे किंवा अंतरामुळे काळाची जाणीव होणे, हा विचार कदाचित बशर नवाज यांच्या विचारविश्वाचा महत्त्वाचा भाग राहिला असावा. हे पाहा, ‘फासला’मधील एक शेर— ‘न फिर वो मैं था न फिर तुम थे, न जाने कितनी मसाफत खड़ी थी!’ आठवण्याचा निर्णय घेतला, तर सगळ्या गोष्टी एकापाठोपाठ एक आठवत जातील. पण त्यासाठी स्वतःला आठवण्याची परवानगी द्यावी लागेल. पहिले पाऊल इच्छाशक्तीचे असते; बाकीच्या गोष्टी कोणत्याही विशेष प्रयत्नांशिवाय आपोआप आठवतात. (हे लेखिकेचे स्वतःचे विचार आहेत)

This post was originally published on this site.



शहर

महाराष्ट्र

राजकीय

विडियो गॅलेरी

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *