एन. रघुरामन यांचा कॉलम:तुम्हाला माहीत आहे का, आपण आता कसे वाचतो?

काही काळापूर्वीच्या माझ्या एका प्रवासात मी एका आंतरराष्ट्रीय प्रवाशाला त्यांनी वाचत असलेल्या पुस्तकाचा आनंद किती घेत आहेत, असे विचारले. त्यांनी ते पुस्तक खूपच चांगले असल्याचे सांगितलेच, शिवाय मला ते पुस्तक भेट देताना म्हणाले, ‘माझ्याकडे घरी याची हार्डकव्हर आवृत्ती आहे.’ ते अशा उत्साही वाचकांपैकी एक होते, ज्यांना ट्रेनच्या प्रवासासाठी स्वस्त पेपरबॅक आणि कायम आपल्याजवळ ठेवण्यासाठी सुंदर सजवलेली हार्डकव्हर आवृत्ती हवी असते. या अनुभवामुळे प्रवासादरम्यानच्या वाचनाच्या सवयींकडे माझे लक्ष गेले. आजही अनेक प्रवासी ट्रेनमध्ये स्वस्त फिक्शन पेपरबॅक घेऊन प्रवास करतात, तर चरित्रप्रेमी अनेकदा हार्डकव्हर निवडतात, ज्यांना ते मौल्यवान संग्रहणीय वस्तू मानतात. दुसरीकडे, जिममध्ये हात मोकळे ठेवून कथांचा आनंद घेऊ इच्छिणारे तरुण प्रवासी ऑडिओबुक्सना अधिक पसंती देत आहेत. मी नेहमी या निरीक्षणांची पुस्तकदुकानांच्या मालकांकडून पडताळणी करून घेतो आणि त्यांपैकी बहुतेक जण माझ्या मताशी सहमत असतात. मात्र, लंडनमधील एका विमानतळावर डब्ल्यूएचस्मिथ स्टोअरच्या व्यवस्थापकाला हाच प्रश्न विचारला, तेव्हा त्यांनी माझ्या हातात असे पुस्तक दिले, ज्याचा आकार अगदी पारंपरिक हार्डबॅकसारखा होता. पण ते उचलताच त्याचे कव्हर माझ्या हातात सहज वाकले. ते एक अप्रतिम, फ्लॉपी किंग-साइज पेपरबॅक पुस्तक होते. असाच एक फॉरमॅट घरी माझ्या कपाटातही आहे, याची मला आठवण झाली. आज तुम्ही एखाद्या पुस्तकदुकानात किंवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळाच्या टर्मिनलवर गेलात, तर तुम्हाला पुस्तकांच्या फॉरमॅट्सची आकर्षक विविधता पाहायला मिळेल. सध्या पेंट केलेले किंवा गिल्डेड बाहेरील कडे आणि उलटवता येणारे डस्ट-जॅकेट असलेली पुस्तके ट्रेंडमध्ये आहेत. आणखी खास गोष्ट म्हणजे, आता अनेक पेपरबॅक पुस्तकांना एक्स्ट्रा-वाइड कव्हर असतात आणि ते पुढच्या व मागच्या बाजूला आतल्या दिशेने दुमडलेले असतात—या स्टायलिश डिझाइनला ‘फ्रेंच फ्लॅप्स’ म्हणतात. स्टोअर मालकांचे म्हणणे आहे की, २०२५ मध्ये विमानतळांवर विकल्या गेलेल्या ७५% पेक्षा जास्त पुस्तकांचा प्रकार पेपरबॅक होता आणि त्यापैकी बहुतांश पुस्तकांना मजबूत फ्रेंच फ्लॅप्स होते. आज एखादे नवे पुस्तक वाचण्याचा सर्वांत स्वस्त मार्ग म्हणजे कदाचित कागदापासून पूर्णपणे दूर जाणे. ई-बुक आणि ऑडिओबुक वाचकांना हार्डबॅकची किंमत न मोजताही कोणतेही पुस्तक उपलब्ध करून देतात. एकेकाळी स्वस्त मास-मार्केट पेपरबॅक पुस्तकांचे वर्चस्व असलेल्या जागेवर आता त्यांनी कब्जा केला आहे. आठवा बरं, कॉलेज विद्यार्थी असताना आपण थिएटरबाहेर ५-१० पैशांना फिल्मी गाण्यांचे लिरिक्स विकत घेऊन वाचायचो, नाही का? मल्टिप्लेक्सची रेलचेल वाढल्यावर सिंगल-स्क्रीन थिएटरसोबत हे बाजारही संपून गेले. आज आपण आवडत्या गाण्याची पहिली ओळ गुगलवर टाइप करतो आणि काही सेकंदांत त्याचे ऑडिओ व मजकूर आपल्यासमोर आणतो. याचा अर्थ आपण वाचणे बंद केले आहे का? नाही. जुन्या काळाच्या तुलनेत आपण फक्त वाचण्याची पद्धत बदलली आहे. वाचनाचा कल जितका अधिक स्क्रीन आणि हेडफोनकडे वळत आहे, तितकेच सुंदररीत्या तयार केलेल्या पुस्तकांचे महत्त्वही वाढू शकते. वाचकांना संग्रहणीय पुस्तकांची इच्छा असते, तेव्हा ते हार्डबॅक खरेदी करण्याचा प्रयत्न करतात. कदाचित म्हणूनच बहुतेक प्रकाशकांची पहिली पसंती हार्डबॅकला असते. मात्र, पेपरबॅकचे विविध फॉरमॅट आणि डिजिटल आवृत्त्या अशा लेखक व प्रकाशकांसाठी नवे पर्याय निर्माण करत आहेत, जे वेगळे मार्ग शोधण्यास तयार आहेत. हार्डबॅक प्रकाशकाला पुस्तकांच्या दुकानात आपल्या पुस्तकासाठी जागा मिळवून देण्यास मदत करते आणि माध्यमांसाठी छायाचित्रणाची संधी निर्माण करते. यामुळे पुस्तकाची चर्चा होते आणि अखेरीस समर्पित वाचकांमुळे नंतर पेपरबॅक आवृत्तीची मागणी निर्माण होते. हार्डबॅकसोबत काही प्रमाणात प्रतिष्ठा आणि दिखाऊपणाची भावनाही जोडलेली असते. हे अप्रत्यक्षपणे महत्त्व अधोरेखित करते—जेव्हा तुम्ही कोणाच्या घरी जाता, तेव्हा इतरांपेक्षा तुम्ही थोडे पुढे आहात, अशी सुखद जाणीव करून देते. मुद्दा असा आहे की ज्यांना वाचनाची सवय कमी होत आहे असे वाटते, त्यांना मी सांगू इच्छितो की लोकांनी वाचन बंद केलेले नाही. जीवन आपल्याला जिथे घेऊन जाईल, तिथे ती सामावून घेता यावी म्हणून आपण फक्त पुस्तकांचे स्वरूप बदलले आहे.

This post was originally published on this site.



शहर

महाराष्ट्र

राजकीय

विडियो गॅलेरी

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *