विजयदत्त श्रीधर यांचा कॉलम:हिंदी पत्रकारितेने एक समृद्ध‎वाचक-संस्कृती घडवली‎

‎‎‎‎‎‎‎‎‘हिंदुस्थानीयांच्या हितासाठी’ : ही हिंदी पत्रकारितेची‎आद्य-प्रतिज्ञा आहे. याच संकल्पासह 30 मे 1826 रोजी‎हिंदीचे पहिले वर्तमानपत्र “उदन्त मार्तण्ड’ प्रकाशित झाले‎होते. युगलकिशोर शुक्ल यांना हिंदीचे पहिले संपादक‎होण्याचा गौरव प्राप्त आहे.‎ जानेवारी 1931 पर्यंत असेच मानले जात होते की हिंदी‎पत्रकारितेची सुरुवात 1845 मध्ये काशी येथून प्रकाशित‎होणाऱ्या ‘बनारस अखबार’ पासून झाली. पण ‘मॉडर्न‎रिव्ह्यू’ चे सहायक संपादक ब्रजेन्द्रनाथ बंद्योपाध्याय जेव्हा‎भारतीय भाषांच्या पत्रकार-कलेचा इतिहास लिहीत होते,‎तेव्हा त्यांच्या शोध-दृष्टीस “उदन्त मार्तण्ड’ची फाइल‎आली. तेव्हा हे तथ्य समोर आले की हिंदीचे पहिले‎वर्तमानपत्र “उदन्त मार्तण्ड’ आहे.‎ ‘विशाल भारत’ च्या सन 1931 च्या फेब्रुवारी, मार्च,‎एप्रिल आणि मे या चार अंकांमध्ये ब्रजेन्द्रनाथ बंद्योपाध्याय‎यांचे शोधनिबंध प्रकाशित झाले. त्यानुसार “उदन्त‎मार्तण्ड’ चा प्रवेशांक 30 मे 1826 रोजी प्रकाशित झाला‎होता. 30×20 सेमी फुलस्केप आकाराच्या आठ पानांच्या‎या वर्तमानपत्राच्या मुखपृष्ठावर मोठ्या अक्षरांमध्ये सर्वात‎वर “उदन्त मार्तण्ड’ नाव असायचे. त्याच्या खाली ‎‎संस्कृतमध्ये लिहिले जायचे- दिवाकान्त कान्तिं ‎‎बिनाध्वान्तमन्तं नचाप्नोति तद्वज्जगत्यज्ञ लोक:। समाचार ‎‎सेवामृते ज्ञत्वमाप्तुं नशक्नोति तस्मात्करोमीति यत्नं।।‎याचा अर्थ आहे- सूर्याच्या प्रकाशाशिवाय ज्याप्रमाणे‎अंधार दूर होत नाही, त्याचप्रमाणे वृत्तसेवेशिवाय अज्ञानी ‎‎लोक जाणकार होऊ शकत नाहीत. म्हणूनच मी हा‎वर्तमानपत्र प्रकाशनासारखा प्रयत्न करत आहे. अर्थात‎“उदन्त मार्तण्ड’ चे तात्पर्य आहे वृत्त-सूर्य.‎ प्रवेशांकामध्ये ‘या कागदाच्या प्रकाशकाची जाहिरात’‎या शीर्षकाखाली वर्तमानपत्राचा उद्देश दिला गेला आहे-‎“हे “उदन्त मार्तण्ड’ आता पहिल्यांदाच हिंदुस्थानीयांच्या‎हितासाठी जे आजपर्यंत कुणी चालवले नाही पण इंग्रजी‎व पारशी व बंगालीमध्ये जो बातम्यांचा कागद छापला‎जातो त्याचे सुख त्या भाषा जाणणाऱ्या व वाचणाऱ्यांनाच‎मिळते आणि सर्व लोक दुसऱ्यांच्या सुखाने सुखी होतात.‎जसे दुसऱ्याच्या धनाने श्रीमंत होणे व स्वतःचे असताना‎दुसऱ्याच्या डोळ्यांनी पाहणे तसेच ज्या गुणात ज्याची गती‎नाही त्याला त्या रसाची चव मिळणे कठीणच आहे.’‎ “उदन्त मार्तण्ड’ मध्ये प्रकाशित झालेल्या बातम्यांचे‎जेवढेही उतारे पाहायला मिळतात, त्यावरून असे समजते‎की वाचकांना कोणत्या घटना, प्रवृत्ती आणि बातम्यांची‎माहिती देणे गरजेचे आहे, याचे भान संपादकाला होते.‎माहिती देणे हे पत्रकारितेचे पहिले कर्तव्य आहे. दुसरे‎कर्तव्य म्हणजे समाजाला शिक्षित करणे आणि प्रेरित‎करणे. पत्रकारितेने लोकरंजनाच्या दिशेनेही काम‎करायला हवे, अशी सात्त्विक अपेक्षा केली जाते.‎ “उदन्त मार्तण्ड’ च्या विचार-दृष्टीत भारत आणि‎भारतीयांच्या हिताला महत्त्वाचे स्थान होते. 7 सप्टेंबर‎1826 च्या अंकात ‘विलायती कपडा’ शीर्षकाखाली एक‎टिप्पणी लिहिली गेली आहे- “या देशात विलायती‎कपड्यांची आवक कशा प्रकारे वर्षानुवर्षे वाढत गेली ते‎खाली लिहिलेल्या तपशिलावरूनच समजेल.’ नऊ‎वर्षांचा तपशील देताना संपादकाने सवाल उपस्थित‎केला- “जरा विचार करा कुठे दीड लाख रुपये वर्षाचा‎कपडा आणि कुठे साठ कोटी रुपये वार्षिक! 115 वर्षांत‎4,00,00,00/- प्रति शेकडा वाढ!’‎ 4 डिसेंबर 1827 रोजी “उदन्त मार्तण्ड’ चे प्रकाशन बंद‎झाले. याचे एक कारण म्हणजे इतर भाषांच्या‎वर्तमानपत्रांना कंपनी सरकारकडून जशी मदत मिळत‎होती, तशी “उदन्त मार्तण्ड’ ला मिळाली नाही. टपाल‎कार्यालयातून वर्तमानपत्र वितरणाची सुविधाही मिळाली‎नाही.‎ “उदन्त मार्तण्ड’ ने हिंदी पत्रकारितेचा भक्कम पाया‎रचला. गेल्या दोनशे वर्षांत हिंदी पत्रकारितेचा आशातीत‎विस्तार आणि विकास झाला आहे. हिंदी पत्रकारितेने दोन‎मोठी कामे केली. एक, देश आणि जगाच्या परिस्थिती व‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎घडामोडींमध्ये रस घेणारा वाचकवर्ग तयार केला. दुसरे,‎भाषेला नवीन रूप दिले आणि स्वच्छ, सुस्पष्ट व समर्थ‎गद्याच्या परंपरेचा विकास केला.‎ हिंदी पत्रकारितेसाठी ही अभिमानाची गोष्ट आहे की‎त्यांच्या श्रेष्ठ संपादकांमध्ये हिंदीतर भाषिक विद्वानांचेही‎योगदान आहे. मराठीचे माधवराव सप्रे, बाबूराव विष्णू‎पराडकर, लक्ष्मण नारायण गर्दे; बंगालीचे राजा राममोहन‎रॉय, केशवचंद्र सेन, अमृतलाल चक्रवर्ती; गुजरातीचे‎स्वामी दयानंद सरस्वती, महात्मा गांधी; कन्नडचे नारायण‎दत्त; तेलुगूचे बालशौरी रेड्डी इत्यादी विद्वानांची एक लांब‎साखळी आहे.‎ भारतेंदू यांना हिंदी प्रबोधनाचे अग्रदूत मानले जाते. हिंदीचा‎शब्दसंग्रह समृद्ध करण्यात ‘आज’ (1920, काशी) च्या‎संपादकांची मोठी भूमिका आहे. हिंदी गद्याची रचना आणि‎शुद्धलेखनाच्या एकरूपतेसाठी ‘सरस्वती’ चे संपादक‎महावीर प्रसाद द्विवेदी यांनी कठोर साधना केली. गणेश‎शंकर विद्यार्थी यांचे ‘प्रताप’ आणि माखनलाल चतुर्वेदी‎यांचे ‘कर्मवीर’ हीदेखील हिंदी पत्रकारितेची भूषणे‎आहेत.‎ (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे)‎ “उदन्त मार्तण्ड’ ने हिंदी पत्रकारितेचा‎भक्कम पाया रचला. गेल्या दोनशे वर्षांत‎हिंदी पत्रकारितेने दोन मोठी कामे केली.‎एक, देश आणि जगाच्या घडामोडींमध्ये‎रस घेणारा वाचकवर्ग तयार केला. दुसरे,‎स्वच्छ, सुस्पष्ट आणि समर्थ गद्याच्या‎परंपरेचा विकास.‎