‘हिंदुस्थानीयांच्या हितासाठी’ : ही हिंदी पत्रकारितेचीआद्य-प्रतिज्ञा आहे. याच संकल्पासह 30 मे 1826 रोजीहिंदीचे पहिले वर्तमानपत्र “उदन्त मार्तण्ड’ प्रकाशित झालेहोते. युगलकिशोर शुक्ल यांना हिंदीचे पहिले संपादकहोण्याचा गौरव प्राप्त आहे. जानेवारी 1931 पर्यंत असेच मानले जात होते की हिंदीपत्रकारितेची सुरुवात 1845 मध्ये काशी येथून प्रकाशितहोणाऱ्या ‘बनारस अखबार’ पासून झाली. पण ‘मॉडर्नरिव्ह्यू’ चे सहायक संपादक ब्रजेन्द्रनाथ बंद्योपाध्याय जेव्हाभारतीय भाषांच्या पत्रकार-कलेचा इतिहास लिहीत होते,तेव्हा त्यांच्या शोध-दृष्टीस “उदन्त मार्तण्ड’ची फाइलआली. तेव्हा हे तथ्य समोर आले की हिंदीचे पहिलेवर्तमानपत्र “उदन्त मार्तण्ड’ आहे. ‘विशाल भारत’ च्या सन 1931 च्या फेब्रुवारी, मार्च,एप्रिल आणि मे या चार अंकांमध्ये ब्रजेन्द्रनाथ बंद्योपाध्याययांचे शोधनिबंध प्रकाशित झाले. त्यानुसार “उदन्तमार्तण्ड’ चा प्रवेशांक 30 मे 1826 रोजी प्रकाशित झालाहोता. 30×20 सेमी फुलस्केप आकाराच्या आठ पानांच्याया वर्तमानपत्राच्या मुखपृष्ठावर मोठ्या अक्षरांमध्ये सर्वातवर “उदन्त मार्तण्ड’ नाव असायचे. त्याच्या खाली संस्कृतमध्ये लिहिले जायचे- दिवाकान्त कान्तिं बिनाध्वान्तमन्तं नचाप्नोति तद्वज्जगत्यज्ञ लोक:। समाचार सेवामृते ज्ञत्वमाप्तुं नशक्नोति तस्मात्करोमीति यत्नं।।याचा अर्थ आहे- सूर्याच्या प्रकाशाशिवाय ज्याप्रमाणेअंधार दूर होत नाही, त्याचप्रमाणे वृत्तसेवेशिवाय अज्ञानी लोक जाणकार होऊ शकत नाहीत. म्हणूनच मी हावर्तमानपत्र प्रकाशनासारखा प्रयत्न करत आहे. अर्थात“उदन्त मार्तण्ड’ चे तात्पर्य आहे वृत्त-सूर्य. प्रवेशांकामध्ये ‘या कागदाच्या प्रकाशकाची जाहिरात’या शीर्षकाखाली वर्तमानपत्राचा उद्देश दिला गेला आहे-“हे “उदन्त मार्तण्ड’ आता पहिल्यांदाच हिंदुस्थानीयांच्याहितासाठी जे आजपर्यंत कुणी चालवले नाही पण इंग्रजीव पारशी व बंगालीमध्ये जो बातम्यांचा कागद छापलाजातो त्याचे सुख त्या भाषा जाणणाऱ्या व वाचणाऱ्यांनाचमिळते आणि सर्व लोक दुसऱ्यांच्या सुखाने सुखी होतात.जसे दुसऱ्याच्या धनाने श्रीमंत होणे व स्वतःचे असतानादुसऱ्याच्या डोळ्यांनी पाहणे तसेच ज्या गुणात ज्याची गतीनाही त्याला त्या रसाची चव मिळणे कठीणच आहे.’ “उदन्त मार्तण्ड’ मध्ये प्रकाशित झालेल्या बातम्यांचेजेवढेही उतारे पाहायला मिळतात, त्यावरून असे समजतेकी वाचकांना कोणत्या घटना, प्रवृत्ती आणि बातम्यांचीमाहिती देणे गरजेचे आहे, याचे भान संपादकाला होते.माहिती देणे हे पत्रकारितेचे पहिले कर्तव्य आहे. दुसरेकर्तव्य म्हणजे समाजाला शिक्षित करणे आणि प्रेरितकरणे. पत्रकारितेने लोकरंजनाच्या दिशेनेही कामकरायला हवे, अशी सात्त्विक अपेक्षा केली जाते. “उदन्त मार्तण्ड’ च्या विचार-दृष्टीत भारत आणिभारतीयांच्या हिताला महत्त्वाचे स्थान होते. 7 सप्टेंबर1826 च्या अंकात ‘विलायती कपडा’ शीर्षकाखाली एकटिप्पणी लिहिली गेली आहे- “या देशात विलायतीकपड्यांची आवक कशा प्रकारे वर्षानुवर्षे वाढत गेली तेखाली लिहिलेल्या तपशिलावरूनच समजेल.’ नऊवर्षांचा तपशील देताना संपादकाने सवाल उपस्थितकेला- “जरा विचार करा कुठे दीड लाख रुपये वर्षाचाकपडा आणि कुठे साठ कोटी रुपये वार्षिक! 115 वर्षांत4,00,00,00/- प्रति शेकडा वाढ!’ 4 डिसेंबर 1827 रोजी “उदन्त मार्तण्ड’ चे प्रकाशन बंदझाले. याचे एक कारण म्हणजे इतर भाषांच्यावर्तमानपत्रांना कंपनी सरकारकडून जशी मदत मिळतहोती, तशी “उदन्त मार्तण्ड’ ला मिळाली नाही. टपालकार्यालयातून वर्तमानपत्र वितरणाची सुविधाही मिळालीनाही. “उदन्त मार्तण्ड’ ने हिंदी पत्रकारितेचा भक्कम पायारचला. गेल्या दोनशे वर्षांत हिंदी पत्रकारितेचा आशातीतविस्तार आणि विकास झाला आहे. हिंदी पत्रकारितेने दोनमोठी कामे केली. एक, देश आणि जगाच्या परिस्थिती वघडामोडींमध्ये रस घेणारा वाचकवर्ग तयार केला. दुसरे,भाषेला नवीन रूप दिले आणि स्वच्छ, सुस्पष्ट व समर्थगद्याच्या परंपरेचा विकास केला. हिंदी पत्रकारितेसाठी ही अभिमानाची गोष्ट आहे कीत्यांच्या श्रेष्ठ संपादकांमध्ये हिंदीतर भाषिक विद्वानांचेहीयोगदान आहे. मराठीचे माधवराव सप्रे, बाबूराव विष्णूपराडकर, लक्ष्मण नारायण गर्दे; बंगालीचे राजा राममोहनरॉय, केशवचंद्र सेन, अमृतलाल चक्रवर्ती; गुजरातीचेस्वामी दयानंद सरस्वती, महात्मा गांधी; कन्नडचे नारायणदत्त; तेलुगूचे बालशौरी रेड्डी इत्यादी विद्वानांची एक लांबसाखळी आहे. भारतेंदू यांना हिंदी प्रबोधनाचे अग्रदूत मानले जाते. हिंदीचाशब्दसंग्रह समृद्ध करण्यात ‘आज’ (1920, काशी) च्यासंपादकांची मोठी भूमिका आहे. हिंदी गद्याची रचना आणिशुद्धलेखनाच्या एकरूपतेसाठी ‘सरस्वती’ चे संपादकमहावीर प्रसाद द्विवेदी यांनी कठोर साधना केली. गणेशशंकर विद्यार्थी यांचे ‘प्रताप’ आणि माखनलाल चतुर्वेदीयांचे ‘कर्मवीर’ हीदेखील हिंदी पत्रकारितेची भूषणेआहेत. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे) “उदन्त मार्तण्ड’ ने हिंदी पत्रकारितेचाभक्कम पाया रचला. गेल्या दोनशे वर्षांतहिंदी पत्रकारितेने दोन मोठी कामे केली.एक, देश आणि जगाच्या घडामोडींमध्येरस घेणारा वाचकवर्ग तयार केला. दुसरे,स्वच्छ, सुस्पष्ट आणि समर्थ गद्याच्यापरंपरेचा विकास.
This post was originally published on this site.
हे पण वाचा-
शहर
- पुणे: आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या डीबीटी प्रक्रियेत मोठे सुधारणा निर्णय; आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांना अर्ज करताना आता अनावश्यक कागदपत्रांपासून सुटका
- पुणे: केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांचा दोन दिवसांचा पुणे दौरा; विविध प्रकल्पांचे उद्घाटन, सहकार क्षेत्राचे भूमिपूजन आणि दिवंगत अजित पवार यांच्या पुतळ्याचे होणार अनावरण
- नागपुर: सडक्या सुपारीचा महाघोटाळा! शहराच्या सीमेवर उभारली हजारो क्विंटलची गोदामं अन् भट्ट्या; रासायनिक प्रक्रियेद्वारे घातक सुपारीची होतेय तस्करी
- नाशिक: लालपरीतून आता थेट अयोध्येचे दर्शन! नाशिकमधूनही राम मंदिराच्या तीर्थयात्रेचे नियोजन; एसटी महामंडळाकडून विशेष सोय उपलब्ध
महाराष्ट्र
- मुंबई: गोरेगावमधील संतापजनक घटना: घरखर्चावरून झालेल्या वादातून दारूच्या नशेत असलेल्या मुलाकडून वृद्ध आईची हत्या; बांगुरनगर पोलिसांनी आवळल्या मुसक्या
- पुणे: आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या डीबीटी प्रक्रियेत मोठे सुधारणा निर्णय; आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांना अर्ज करताना आता अनावश्यक कागदपत्रांपासून सुटका
- पुणे: केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांचा दोन दिवसांचा पुणे दौरा; विविध प्रकल्पांचे उद्घाटन, सहकार क्षेत्राचे भूमिपूजन आणि दिवंगत अजित पवार यांच्या पुतळ्याचे होणार अनावरण
- नागपुर: सडक्या सुपारीचा महाघोटाळा! शहराच्या सीमेवर उभारली हजारो क्विंटलची गोदामं अन् भट्ट्या; रासायनिक प्रक्रियेद्वारे घातक सुपारीची होतेय तस्करी
गुन्हा
- धाराशिव: मोबाईलसाठी पैसे दिले नाही म्हणून जन्मदात्या वडिलांची झोपेतच हत्या; पोटच्या मुलाच्या कृत्याने धाराशिव हादरले!
- पुणे: भाऊबीजेच्या दिवशीच नात्याला काळीमा! दिवाळीचा फराळ घेऊन आलेल्या बहिणींना भावाची बेदम मारहाण; बेसबॉल स्टिकने डोक्यावर केले वार
- मुंबई: पोलिसांची धडक कारवाई! कांदिवलीतील कुख्यात 'टिपू टोळी'वर मोक्का अंतर्गत कठोर कारवाई, १७ गुन्हे दाखल असलेले मुख्य म्होरक्यासह तिघे जण जेरबंद
- नांदेड: फॉर्च्युनर कारला झालेल्या किरकोळ खमकीवरून टोकाचे पाऊल; दुचाकीची चावी काढून मारहाण व भरपाईचा तगादा लावल्याने हदगावच्या तरुणाने संपवले जीवन!
राजकीय
- नवी दिल्ली: धावत्या कारमध्ये सीएनजीचा भीषण स्फोट; २ आमदारांसह ६ जण जखमी!
- पुणे: लग्नाचं आमिष दाखवून फसवणूक केल्याचा आरोप करत महिलेचा सर्वसाधारण सभेत आत्मदहनाचा प्रयत्न
- मुंबई: 'आंबा चोरला म्हणून फाशी नसते, नीट पेपरफुटीवर चंद्रकांत पाटलांचं वादग्रस्त वक्तव्य; मूल गमावलेल्या आईला लेकरू कुठल्या बाजारातून आणाल? काँग्रेस-मनसेचा संताप'
- नवी दिल्ली: पंतप्रधान मोदींचं सीजेपी आंदोलनावर मोठं भाष्य, 'युवकांच्या भविष्याशी खेळणाऱ्यांना सोडणार नाही, कठोर कारवाईचा इशारा!'
इतर
- आजचे राशिभविष्य १३ नोव्हेंबर २०२६: जाणून घ्या तुमचे आजचे ग्रहमान आणि भविष्य!
- आजचे राशिभविष्य १२ नोव्हेंबर २०२६: गुरु बनवणार पॉवरफुल योगाचा संयोग, या राशींच्या हातात खेळणार पैसा!
- आजचे राशिभविष्य ३१ ऑक्टोबर २०२६ : त्रिग्रह योगाचा तिप्पट लाभ, जाणून घ्या कशी असेल तुमची रास!
- लक्ष्मी-नारायण योगाचे भविष्य: २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मेष, सिंह आणि वृश्चिक राशीच्या लोकांची कामात प्रगती, जाणून घ्या तुमचे राशीभविष्य
मनोरंजन
- 'ईथा' चित्रपटावरून नवा वाद; विठाबाई नारायणगावकर यांच्या कुटुंबीयांचा तीव्र आक्षेप
- ओटीटीवर दाखल झाला 'खालिद के शिवाजी'; छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा अनोखा प्रवास आता घरबसल्या अनुभवता येणार!
- मनोरंजन: दिलजीत चा चित्रपट वादाच्या भोवऱ्यात,काय आहे कारण ?
- मराठी हॉरर -कॉमेडी चित्रपट 'भूतम भयम्'!! अभिनेत्री छाया कदम यांचा भीतिदायक लूक समोर
देश विदेश
- नवी दिल्ली: सोनिया गांधींच्या आत्मचरित्रावर काँग्रेस नेत्या प्रियंका गांधींची पहिलीच प्रतिक्रिया; म्हणाल्या, हे पुस्तक म्हणजे अत्यंत मनापासून आणि प्रामाणिकपणे...
- नवी दिल्ली: अरविंद केजरीवाल आणि त्यांच्या मुलीला जीवे मारण्याची धमकी; लॉरेंस बिश्नोई गँगच्या नावाने मागितले ७ कोटी रुपये!
- भोपाल: दारू पिण्यावरून झालेल्या वादानंतर तरुण चढला पाण्याच्या टाकीवर, भावांसमोरच खाली उडी मारत संपवले जीवन
- गोवा: नागरिकांची अनेक वर्षांची मागणी पूर्ण! शिरगाव-पणजी कदंब बससेवा प्रथमच सुरू, प्रवाशांमध्ये आनंदाचे वातावरण!


























Subscribe to my channel




