ब्रह्मा चेलानी यांचा कॉलम:चीनची महाकाय धरणे जगासाठी ‘वॉटर-बॉम्ब’ ठरण्याचा धोका

जगातील सर्वात मोठे धरण बांधण्यासाठी चीनने कोणती जागा निवडली आहे, हे तुम्हाला माहीत आहे का? ही जागा जगातील सर्वात गुंतागुंतीच्या भू-राजकीय आणि भूकंपाच्या दृष्टीने अस्थिर असलेल्या क्षेत्रांपैकी एक आहे. भारताच्या सीमेपासून अवघ्या काही किलोमीटर अंतरावर, तिबेटमध्ये चीन यार्लंग त्सांगपो नदीवर एका अभूतपूर्व प्रकल्पाची उभारणी करत आहे. ही जगातील सर्वाधिक उंचावरून वाहणारी प्रमुख नदी आहे. भारतात याच नदीला आपण ‘ब्रह्मपुत्रा’ म्हणतो. वीजनिर्मिती क्षमतेच्या बाबतीत हे महाकाय धरण चीनच्या ‘थ्री गॉर्जेस’ धरणालाही खूप मागे टाकेल. सध्या हेच जगातील सर्वात मोठे धरण आहे. या धरणाच्या जलाशयामुळे भारताचा ईशान्य भाग आणि त्रिभुज प्रदेश (डेल्टा) असलेल्या बांगलादेशात राहणाऱ्या कोट्यवधी लोकांच्या डोक्यावर पाण्याचा एक प्रचंड मोठा साठा रोखून ठेवला जाईल. याबाबत सर्वात चिंताजनक इशारे परदेशी टीकाकारांकडून नव्हे, तर खुद्द चीनच्याच वैज्ञानिकांकडून दिले जात आहेत. नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या एका शोधनिबंधात बांधकाम सुरू असलेल्या जागेवरील गंभीर भूगर्भीय धोके नमूद करण्यात आले आहेत. भूवैज्ञानिकांचा निष्कर्ष असा आहे की, येथील भौगोलिक रचना अतिशय नाजूक आहे. त्यांनी असा इशारा दिला आहे की, येथे येणारे भूकंप मोठ्या प्रमाणावर विध्वंस घडवू शकतात. कारण यामुळे जलाशय आणि आजूबाजूच्या पायाभूत सुविधा, अशा दोन्ही गोष्टी धोक्यात येऊ शकतात. आपत्तीचा धोका कमी करण्यासाठी जलाशयाचे उतार मजबूत करावेत, संरक्षक भिंती बांधाव्यात आणि प्रकल्पाच्या प्रमुख भागांची नव्याने रचना करावी, अशी शिफारस या शोधनिबंधाच्या लेखकांनी केली आहे. जेव्हा एखाद्या कम्युनिस्ट राजवटीखाली काम करणारे वैज्ञानिक असे इशारे देतात, तेव्हा आंतरराष्ट्रीय समुदायाने त्याकडे नक्कीच लक्ष दिले पाहिजे. हे नवीन धरण ब्रह्मपुत्रा नदीच्या ‘ग्रेट बेंड’वर बांधले जात आहे. या ठिकाणी, भारतात प्रवेश करण्यापूर्वी ही नदी जगातील सर्वात खोल आणि सर्वात लांब दरीतून तीव्र उतारावरून खाली येते. हे ठिकाण हिमालयाच्या भूकंपप्रवण पट्ट्याच्या अगदी मध्यभागी स्थित आहे. हा पट्टा भारतीय आणि युरेशियन भूगर्भीय-थर (टेक्टोनिक प्लेट्स) संथ गतीने होणाऱ्या धडकेमुळे तयार झाला आहे. हा पृथ्वीवरील सर्वाधिक भूकंपप्रवण क्षेत्रांपैकी एक भाग आहे. येथे विनाशकारी भूकंप येण्याचा जुना इतिहास आहे. केवळ भूकंपाने एखाद्या धरणाचे नुकसान होऊ शकते, एवढाच धोका नाही, तर एक महाकाय जलाशय स्वतःच भूगर्भीय दबाव वाढवून भूकंपाला निमंत्रण देऊ शकतो. याचे एक संभाव्य उदाहरण चीनमध्येच पाहायला मिळाले होते. 2008 मध्ये तिबेटच्या पठाराच्या पूर्व सीमेवर आलेल्या भूकंपामुळे अनेक लोक मारले गेले. यात सर्वाधिक लोक सिचुआन प्रांतातील होते. एका महत्त्वपूर्ण संशोधनाचा निष्कर्ष असा होता की, बहुधा नवीन ‘जिपिंगपू’ धरणातील पाण्याच्या प्रचंड वजनामुळे खालील भूस्तरातील भेगेवर दबाव वाढला असावा आणि कदाचित त्यामुळेच अनेक दशके किंवा शतके आधीच तो भूकंप आला असावा. पण या वैज्ञानिक शक्यतेचा गांभीर्याने विचार करण्याऐवजी चीनने त्याहूनही मोठा धरण प्रकल्प सुरू केला आहे. तोही यापेक्षा अधिक नाजूक भूगर्भीय क्षेत्रात. मात्र, हिमालयातील परिसंस्था राष्ट्रीय सीमा मानत नाही आणि एखादे मोठे धरण फुटल्यास त्याचे परिणामही सीमा मानणार नाहीत. 2025 मध्ये म्यानमारमध्ये आलेला शक्तिशाली भूकंप, हा भूकंपप्रवण भाग एकमेकांशी किती जोडलेला आहे, याचाच पुरावा होता. त्याचे धक्के सुमारे 1,000 किलोमीटर दूर बँकॉकपर्यंत जाणवले होते आणि तिथे एक उंच इमारत कोसळली होती. ब्रह्मपुत्रा ही ईशान्य भारताची जीवनरेखा आहे. ती लाखो लोकांच्या उपजीविकेचा मुख्य आधार आहे. बांगलादेशात हे गोड्या पाण्याचे सर्वात मोठे स्रोत आहे. चीनने मेकाँग नदीवर बांधलेल्या महाकाय धरणांप्रमाणेच या महाकाय धरणामुळेही (सुपर-डॅम) नदीचा प्रवाह बदलण्याचा धोका आहे. तसेच, पोषक तत्त्वांनी समृद्ध असलेला गाळ खालच्या भागापर्यंत पोहोचण्याचे प्रमाण कमी होऊ शकते. आपत्कालीन स्थितीत जलाशयातील साठवलेले पाणी सोडल्यास, दाट लोकवस्ती असलेल्या सखल मैदानी प्रदेशात विनाशकारी महापूर येऊ शकतो. तिबेटमधील अभियांत्रिकीच्या एका चुकीमुळे सुरू होणारी घटना बांगलादेशापर्यंत पसरणाऱ्या मानवी शोकांतिकेत बदलू शकते. चीनने पाण्याला राजनैतिक दबावाचे आणखी एक शस्त्र बनवले आहे.(@प्रोजेक्ट सिंडिकेट) हिमालयातील परिसंस्था राष्ट्रीय सीमा मानत नाही; आणि एखादे मोठे धरण फुटल्यास त्याचे परिणामही सीमा मानणार नाहीत. 2025 मध्ये म्यानमारमध्ये आलेला भूकंप हा भूकंपप्रवण भाग एकमेकांशी किती जोडलेला आहे, याचाच पुरावा होता.