युरोपमध्ये ३५ अंशांवर रस्ते वितळतात, तर भारतात ४५ अंशांवरही ठणठणीत! काय आहे त्यामागचे 'इंजिनिअरिंग' रहस्य?

सध्या युरोपमध्ये पडणाऱ्या भीषण उष्णतेमुळे अनेक ठिकाणी रस्ते वितळल्याच्या, रेल्वेचे रूळ वाकल्याच्या बातम्या समोर येत आहेत. मात्र, भारतासारख्या देशात ४५ ते ५० अंश सेल्सिअस तापमान असतानाही रस्ते अशा प्रकारे खराब होत नाहीत. या फरकाचे मुख्य कारण म्हणजे दोन्ही खंडांतील 'रस्ते बांधणीची पद्धत' आणि 'स्थानिक हवामानानुसार केलेली रचना' हे आहे.

रस्ते वितळण्यामागची मुख्य कारणे:

१. रस्त्यांची बांधणी (Asphalt Mix): रस्ते बनवण्यासाठी वापरले जाणारे डांबर (Bitumen) हे त्या त्या ठिकाणच्या हवामानानुसार ठरवले जाते. युरोपमध्ये अत्यंत कडाक्याची थंडी असते. तेथील रस्ते अशा मिश्रणातून बनवले जातात जे उणे तापमानातही लवचिक राहतील आणि तडकणार नाहीत. यासाठी ते 'मऊ' स्वरूपाच्या बिटुमेनचा वापर करतात. जेव्हा तेथे ३५-४० अंश सेल्सिअस तापमान पोहोचते, तेव्हा हे मऊ डांबर वितळू लागते.

२. भारतातील रस्ते: भारताला दरवर्षी भीषण उन्हाचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे भारतीय रस्ते अधिक उष्णता सहन करू शकतील अशा 'कठोर' (High Viscosity/Hard Grade) बिटुमेनपासून (उदा. VG-30, VG-40 ग्रेड) बनवले जातात. हे मिश्रण उच्च तापमानातही स्थिर राहते, त्यामुळे रस्ते वितळत नाहीत.

३. हवामान आणि आर्द्रता: युरोपमध्ये आर्द्रता (Humidity) जास्त असल्याने आणि दिवस खूप मोठे असल्याने (दिवसाचे १७ तास प्रकाश) रस्ते आणि काँक्रीट दिवसभर उष्णता शोषून घेतात आणि रात्रीही ती बाहेर टाकू शकत नाहीत. याउलट, भारतात कोरडे उष्ण हवामान असल्याने आणि रात्रीच्या वेळी तापमानात काही प्रमाणात घट होत असल्याने उष्णतेचे व्यवस्थापन वेगळ्या प्रकारे होते.

केवळ रस्तेच नाहीत, तर इतरही अनेक कारणे:

युरोपमध्ये ३५ अंश सेल्सिअस तापमानात जनजीवन विस्कळीत होण्यामागे केवळ रस्ते हे एकमेव कारण नाही, तर तिथे 'कूलिंग इन्फ्रास्ट्रक्चर'चा अभाव आहे.

• घरांची रचना: युरोपमधील घरे हिवाळ्यात उबदार राहतील अशा प्रकारे 'थर्मल इन्सुलेशन' वापरून बांधलेली असतात. उन्हाळ्यात हीच घरे एखाद्या ओव्हनसारखी वागतात आणि आतील उष्णता बाहेर पडू देत नाहीत.

• अ‍ॅक्लिमेटायझेशन (Acclimatization): भारतीय लोक पिढ्यानपिढ्या उष्ण वातावरणात राहत आले आहेत, त्यामुळे त्यांच्या शरीराला या उष्णतेची सवय झाली आहे. युरोपियन नागरिक या टोकाच्या उष्णतेसाठी शारीरिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या सज्ज नाहीत.

• सुविधांचा अभाव: युरोपमधील अनेक जुन्या इमारतींमध्ये वातानुकूलित यंत्रणा (AC) किंवा पंख्यांची सोय नसते, ज्यामुळे ३५-४० अंशांचे तापमान तिथे 'नॅशनल इमर्जन्सी'सारखी परिस्थिती निर्माण करते.

थोडक्यात सांगायचे तर, युरोपच्या समस्या या त्यांच्या हवामानानुसार असलेल्या रचनेमुळे आहेत, तर भारताची रस्ते व्यवस्था ही आपल्या कडक उन्हाळ्याला लक्षात घेऊन इंजिनिअर केलेली आहे.