दिल्लीला हादरवणारी मराठी आंदोलनं! संयुक्त महाराष्ट्रापासून ते लोकपाल आंदोलनापर्यंत; 'त्या' संघर्षांनी बदलले सत्तेचे निर्णय!

दिल्ली/महाराष्ट्र : दिल्ली हे केवळ देशाच्या सत्तेचे प्रमुख केंद्र नसून इतिहासातील अनेक मोठ्या राजकीय आणि सामाजिक संघर्षांचा साक्षीदार राहिलेले शहर आहे. जेव्हा जेव्हा मराठी समाजाने आपल्या न्याय्य हक्कांसाठी, अस्मितेसाठी आणि देशातील अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला, तेव्हा तेव्हा दिल्लीच्या राजकीय आणि प्रशासकीय वर्तुळाला नमून निर्णय बदलावे लागले आहेत.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याच्या ध्येयापासून ते पेशवाईच्या काळात महादजी शिंदे यांनी दिल्लीवर मिळवलेल्या वर्चस्वापर्यंत मराठ्यांनी दिल्लीच्या सत्तेला आव्हान दिले. स्वातंत्र्यलढ्यात लोकमान्य टिळक, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, आणि क्रांतिसूर्य नाना पाटील यांच्यासारख्या विचारवंतांनी व स्वातंत्र्यसैनिकांनी इंग्रजांच्या सत्तेला सुरुंग लावला. मात्र, स्वातंत्र्योत्तर काळात मराठी नेत्यांनी आणि जनतेने शांततामय पण तीव्र लोकशाही आंदोलनांच्या मार्गाने दिल्लीतील केंद्र सरकारला विचार करण्यास भाग पाडले.

१. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (Samyukta Maharashtra Movement)

स्वातंत्र्यानंतर मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राची निर्मिती करण्यासाठी पेटून उठलेल्या चळवळीने दिल्लीतील केंद्रीय नेतृत्वाला हादरवले. १०६ हुतात्म्यांच्या बलिदानानंतर आणि सातत्यपूर्ण राजकीय दबाव व जनआंदोलनानंतर केंद्र सरकारला अखेर नमते घ्यावे लागले आणि १ मे १९६० रोजी मुंबईसह स्वतंत्र महाराष्ट्राची स्थापना झाली.

२. जॉर्ज फर्नांडिस आणि ऐतिहासिक 'रेल रोको' आंदोलन (George Fernandes)

कामगार नेते जॉर्ज फर्नांडिस यांनी मुंबई आणि महाराष्ट्रातील कामगार चळवळीला दिल्लीच्या तख्तापर्यंत पोहोचवले. १९७४ मध्ये त्यांनी पुकारलेल्या देशव्यापी रेल्वे संपामुळे संपूर्ण देशातील वाहतूक यंत्रणा ठप्प झाली होती. या आंदोलनाचा थेट प्रभाव दिल्लीतील तत्कालीन इंदिरा गांधी सरकारवर पडला आणि त्याचा परिणाम पुढे देशातील राजकीय घडामोडींवरही झाला.

३. अण्णा हजारे यांचे भ्रष्टाचारविरोधी आंदोलन (Anna Hazare)

ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी २०११ मध्ये नवी दिल्लीतील रामलीला मैदानावर जनलोकपाल विधेयकाच्या मागणीसाठी पुकारलेल्या आमरण उपोषणाने संपूर्ण देशाला पेटवून उठवले. या अथांग जनाधाराने आणि आंदोलनाच्या तीव्रतेने दिल्लीतील केंद्र सरकारला हादरवून सोडले आणि भ्रष्टाचाराविरोधात कडक कायदे करण्यास भाग पाडले.

४. जंतरमंतरवरील आधुनिक युवा संघर्ष (Modern Protests at Jantar Mantar)

अलिकडच्या काळात तरुणांचे आणि विद्यार्थ्यांचे विविध हक्कांसाठीचे लढे दिल्लीतील जंतरमंतरवर पोहोचत आहेत. अभिजीत दीपके आणि नम्रता यांच्यासारख्या तरुण कार्यकर्त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या आणि सामाजिक प्रश्नांवर जंतरमंतरवरून केंद्र सरकारचे लक्ष वेधून घेतले.

अशा प्रकारे, ऐतिहासिक संघर्षांपासून ते आधुनिक काळातील लोकशाही मार्गाने झालेल्या आंदोलनांपर्यंत, मराठी चळवळींनी वेळोवेळी दिल्लीच्या सत्तेला जनतेची ताकद दाखवून दिली आहे.