मुंबईत ध्वनी आणि वायू प्रदूषण रोखण्यासाठी उच्च न्यायालयाचे कडक आदेश; रस्त्यांवर फटाके फोडण्यावर संपूर्ण बंदी

ध्वनी आणि वायू प्रदूषण न करताही सण-उत्सव आनंदात साजरे केले जाऊ शकतात, असे महत्त्वपूर्ण निरीक्षण नोंदवत मुंबईसह संपूर्ण राज्यभरात सण-उत्सवांच्या काळात रस्त्यांवर फटाके वाजविण्यावर संपूर्ण बंदी घालण्याचे तोंडी आदेश उच्च न्यायालयाने राज्य सरकारला दिले आहेत. याशिवाय, धार्मिक मिरवणुकांदरम्यान ध्वनिवर्धक (Loudspeakers), 'डीजे' (DJ) आणि लेझर बीम्सचा अनिर्बंध वापर देखील अनावश्यक असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे.

न्या. गिरीश कुलकर्णी आणि न्या. डॉ. नीला गोखले यांच्या खंडपीठाने सुनावणीदरम्यान मुंबईसारख्या महानगरांमध्ये सणासुदीच्या काळात रस्त्यांवर फटाके फोडण्याची परवानगीच का असावी, असा सवाल उपस्थित केला. याच कालावधीत मुंबईत वायुप्रदूषणाची समस्या वाढते आणि धुरके (Smog) दाटून येते, त्यामुळे यावर वेळीच आळा घातला पाहिजे. दिवस असो वा रात्र, नागरिकांना उघडपणे रस्त्यांवर फटाके फोडता येणार नाहीत, असे न्यायालयाने तोंडी आदेश देताना नमूद केले.

तत्पूर्वी, मुंबईतील 'डीजे' वापरावर राज्य सरकार किंवा अन्य कोणत्याही यंत्रणेचा योग्य अंकुश नसल्यामुळे ही बिकट परिस्थिती ओढावल्याचे ताशेरेही न्यायालयाने ओढले. अनेकदा डीजे आणि डॉल्बी सिस्टीमसाठी वापरल्या जाणाऱ्या डिझेल जनरेटरमुळे हवेच्या प्रदूषणात आणखी भर पडत असल्याचे न्यायालयाने सरकारच्या निदर्शनास आणून दिले. सण-उत्सवांच्या काळात ध्वनिवर्धक आणि सार्वजनिक ठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर उडविण्यात येणाऱ्या फटाक्यांमुळे निर्माण होणाऱ्या ध्वनी व वायूप्रदूषणाची गंभीर समस्या लक्षात घेऊन उच्च न्यायालयाने स्वतःहून दखल घेत ही जनहित याचिका दाखल करून घेतली आहे.

'असले सण काय उपयोगाचे?' - न्यायालयाची उद्विग्नता

मुंबईत रस्त्यांवर कोणतीही तमा न बाळगता फटाके फोडल्याने अनेक लहान-मोठे अपघात होतात, ज्यामध्ये रुग्ण, ज्येष्ठ नागरिक आणि विद्यार्थ्यांना नाहक त्रास सहन करावा लागतो. सण-उत्सव हे माणसाला आनंद आणि मनःशांती मिळण्यासाठी साजरे केले जातात; मात्र आता या फटाक्यांच्या आतषबाजीमुळे अनेकांना श्वसनाचे विकार आणि विविध आजार जडत आहेत. सुरक्षिततेचे कडक उपाय असूनही दहीहंडी किंवा इतर उत्सवांमध्ये अपघात होतात, मग असले सण काय उपयोगाचे, अशी तीव्र उद्विग्नता न्यायालयाने यावेळी व्यक्त केली.

नागपूरचे पोलिस आयुक्त जर डीजे आणि डॉल्बीवर कडक बंदी लादू शकतात, मग मुंबईचे पोलिस आयुक्त का बंदी लादू शकत नाहीत? या दोन्ही यंत्रणांच्या आणि आयुक्तांच्या कामात समन्वय असणे गरजेचे आहे, असे न्यायालयाने सुनावले. आमचा कोणत्याही सण-उत्सवाला किंवा संस्कृतीला विरोध नाही, ते उत्साहात साजरे झालेच पाहिजेत; पण नियमांच्या चौकटीत राहूनच. आधीच वाहतूक कोंडी आणि कचऱ्याच्या ढिगाऱ्याने त्रस्त असलेल्या मुंबईकरांच्या त्रासात आता ध्वनी आणि वायू प्रदूषणाचीही भर पडली आहे, मग सामान्य नागरिकांनी जगायचे तरी कसे, असा संतप्त सवाल न्यायालयाने उपस्थित केला.

न्यायालयाचे प्रमुख निर्देश आणि नियम

या सुनावणीदरम्यान न्यायालयाने काही महत्त्वपूर्ण मुद्द्यांवर भर दिला आहे:

• रस्त्यांवर सर्व प्रकारच्या फटाके उडविण्यावर संपूर्ण बंदी.

• कर्णकर्कश ध्वनी निर्माण करणाऱ्या उपकरणांच्या वापरावर नियंत्रण.

• नियम मोडणाऱ्यांवर तातडीने आणि कठोर कायदेशीर कारवाई करण्यात यावी.

• मिरवणूक काढण्यापूर्वी पोलिसांची अधिकृत परवानगी घेतल्याचे ठळकपणे प्रदर्शित करावे.

• परवानगी देताना आयोजकांकडून मोठी अनामत रक्कम (Deposit) जमा करून घेण्यात यावी.

• ही नियमावली केवळ एका विशिष्ट सणासाठी नसून सर्व सण-उत्सवांना लागू राहील.

'गणेशोत्सवात कर्णकर्कश आवाजात डीजे, डॉल्बी, लाउडस्पीकर वाजविल्याने किंवा मोठ्या प्रमाणावर फटाके वापरल्याने देव आपल्याला अतिरिक्त आशीर्वाद देणार आहेत का?' असा खडा सवालही न्यायालयाने यावेळी विचारला. एक सुजाण आणि जबाबदार समाज म्हणून आपण या गोष्टींना आळा घातला पाहिजे, असे सांगताना न्यायालयाने आषाढी वारीचा सुंदर आणि शिस्तबद्ध आदर्श डोळ्यांसमोर ठेवण्याचे निर्देश दिले. दरम्यान, राज्य सरकारतर्फे महाधिवक्ता मिलिंद साठ्ये यांनी न्यायालयाला माहिती दिली की, मुंबई पोलिसांनी नऊ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत विनापरवानगी पाचपेक्षा जास्त व्यक्तींना एकत्र जमण्यास मनाई करणारा आदेश काढला असून फटाके व लाऊडस्पीकरवरही प्रतिबंध घातले आहेत.