शेखर गुप्ता यांचा कॉलम:पाकिस्तानला इतके महत्त्व का द्यावे?

‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎लष्करी, ऊर्जा निर्मिती, अर्थव्यवस्था, संस्कृती किंवा‎‘सॉफ्ट पॉवर’ (सांस्कृतिक, वैचारिक शक्ती) जागतिक‎प्रतिमा- अशा कोणत्याही क्षेत्रात पाकिस्तान कधीही‎भारताची बरोबरी करू शकतो का? त्यांनी ही संधी १९८३‎मध्येच गमावली. तेव्हा त्यांनी भारताला हजारो जखमा‎करून रक्तपात करण्याचे धोरण स्वीकारले होते. हा‎झिया-उल-हकचा पाकिस्तान होता. तो अफगाणी‎जिहादच्या लाटेवर स्वार होता. आपल्या पंजाबच्या‎समस्या वाढत होत्या. या सगळ्यामुळे पाकिस्तान‎कोसळण्याच्या मार्गावर आला होता. यातून बाहेर पडणे‎अशक्य होते.‎ त्यानंतरच्या दशकांमध्ये ही घसरण तीव्र झाली. आज‎त्याचा दरडोई जीडीपी भारताच्या सुमारे ५५ टक्के आहे. तो‎प्रत्येक तिमाहीत मागे पडत आहे. त्याची लोकसंख्या‎भारताच्या लोकसंख्येच्या सुमारे एक पंचमांश आहे.‎त्याची एकूण जीडीपी भारताच्या एकूण जीडीपीच्या १०‎टक्के आहे. साक्षरता, दरडोई सरासरी आयुर्मान, उच्च‎शिक्षण या क्षेत्रात पाकिस्तान खूप मागे आहे आणि ही दरी‎वाढत आहे.‎ अलीकडेच पाकिस्तानच्या शेअर बाजाराबद्दल थोडीशी‎खळबळ माजली होती. कारण तो जगातील सर्वात वेगाने‎वाढणाऱ्या शेअर बाजारांपैकी एक बनला होता. भारताचा‎शेअर बाजार १८ महिन्यांपासून स्थिर आहे. परंतु १८‎महिन्यांच्या सतत चढउतारानंतर कराची स्टॉक‎एक्स्चेंजचे (के. एस. ई.) एकूण बाजार भांडवल सुमारे‎७० अब्ज डॉलर्स इतके आहे. हा आकडा भारतीय‎एनएसईच्या केवळ १.३५% इतका आहे. आज सात‎भारतीय कंपन्यांचे एकत्रित मूल्य के. एस. ई. च्या‎मूल्यापेक्षा जास्त आहे. रिलायन्सची किंमत साडेतीन‎पटीने जास्त आहे; एचडीएफसी, भारती आणि‎टीसीएसची किंमत दुप्पट किंवा त्याहून अधिक आहे. या‎१४ कंपन्यांची संपत्ती ५० अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे. ‎‎अमेरिकेबरोबरचा पाकिस्तानचा व्यापार हा भारताच्या ‎‎अमेरिकेबरोबरच्या व्यापाराच्या दहाव्या भागापेक्षा कमी ‎‎आहे. त्याचा सर्वात मौल्यवान मित्र, संरक्षक आणि सर्वात ‎‎मोठा व्यापारी भागीदार असलेल्या चीनकडून तो केवळ १६ ‎‎अब्ज डॉलर्सची आयात करतो, त्यापैकी ८५ टक्के ‎‎शस्त्रास्त्रे आहेत. भारत चीनकडून ११६ अब्ज डॉलर्सची ‎‎शस्त्रास्त्रे आयात करतो. पाकिस्तानच्या दोन सर्वात‎मोठ्या विमान कंपन्यांकडे (पीआयए आणि एअरब्लू)‎एकूण ४४ विमाने आहेत, तर भारताच्या इंडिगो आणि‎एअर इंडियाकडे ७०० विमाने आहेत आणि त्यांची संख्या‎दर आठवड्याला एका विमानाने वाढत आहे. म्हणजेच ‎‎पाकिस्तानी विमानांपेक्षा १६ पट जास्त विमाने आहेत.‎शेजारी आज वेगळ्या लीगमध्ये फलंदाजी करत आहेत. ‎‎खनिजे आणि तेलाच्या कोट्यवधी डॉलर्सच्या प्रचंड ‎‎साठ्याची चर्चा हा एक भ्रम आहे. आणि त्याच्या‎स्वयंघोषित फील्ड मार्शलच्या मते, मदिना नंतर इस्लामिक ‎‎लेखणीखाली निर्माण होणारा पाकिस्तान हा दुसरा देश ‎‎असल्याने त्याच्या मातीखाली सौदी अरेबियाप्रमाणे तेल ‎‎आणि खनिजांचे साठे असणे आवश्यक आहे. मनाला ‎‎भुलवण्यासाठी चांगला विचार आहे... पाकिस्तानला‎भारताशी बरोबरी करणे केवळ अशक्य नाही, तर ते‎नेहमीच पिछाडीवर राहील. एका प्रकरणात पाकिस्तान‎भारतापासूनचे आपले अंतर कमी करू शकतो आणि ते‎म्हणजे भारताची लोकसंख्या. त्याचा लोकसंख्या वाढीचा‎दर भारताच्या दुप्पट आहे. फील्ड मार्शल असीम मुनीर‎यांच्यासह पाकिस्तानच्या उच्चभ्रू वर्गाला माहीत आहे की‎ते मागे पडले आहे. ‘डंपर ट्रक विरुद्ध चमकदार मर्सिडीज''‎हे विधान या विचारांवर प्रकाश टाकते. ते युद्ध जिंकू शकत‎नाहीत. त्यांच्याकडे एकच शक्ती आहे : भारताची गती‎खंडित करणे.‎ या नकारात्मक बाजूचा सामना कसा करायचा हे भारताने‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎शिकले पाहिजे. आपण मोठे चित्र पाहून सुरुवात करू‎शकतो. गेल्या दशकात आपण पाकिस्तानला आपल्या‎मनात असायला हवे होते त्यापेक्षा जास्त महत्त्व दिले नाही‎का? ते जितके शहाणे नव्हते तितकेच महत्त्व त्यांनी‎त्यांच्या राजकारणात दिले नाही का? आर्थिक आणि‎धोरणात्मकदृष्ट्या पराभूत झालेल्या पाकिस्तानसाठी‎आपण आपल्या ध्रुवीकृत राजकारणात अनावश्यक जागा‎निर्माण केलेली नाही का? जानेवारी २०१६मध्ये पठाणकोट‎हवाई तळावरील दहशतवादी हल्ल्यानंतर शांततेचे प्रयत्न‎हाणून पाडले गेले. तेव्हा भाजपाचे राजकारण‎हिंदू-मुस्लिम ध्रुवीकरणावर अधिक केंद्रित झाले आहे.‎लोक कल्याणाच्या बाबतीत ‘सबका साथ, सबका‎विकास'' हा नारा लागू केला जात आहे आणि ओळख‎आधारावर कोणीही कोणत्याही लाभापासून वंचित राहत‎नाही हे नाकारता येणार नाही. पण भावनिक आकर्षण‎केवळ हिंदू मतदारापुरते मर्यादित आहे. आणि यासाठी‎पाकिस्तानकडून धोक्याची भावना राखणे आवश्यक‎आहे. हे आमचे धोरणात्मक हितसंबंध आणि भूमिका‎कशी गुंतागुंतीची करते हे बांगलादेशविरुद्ध खेळल्या‎जाणाऱ्या खेळावरून स्पष्ट होते. जमात आणि मुहम्मद‎युनूस पाकिस्तानबद्दल जे काही विचार करतील ते करतो.‎परंतु बांगलादेश तीन बाजूंनी भारताने वेढलेला आहे‎आणि त्याच्या अपरिहार्य संबंधांमुळे तो एक खूप मोठा‎शेजारी आहे. पश्चिम बंगाल आणि आसाममध्ये‎निवडणुका होणार असल्याने ध्रुवीकृत राजकारणाचा अर्थ‎असा होईल की भारत बांगलादेशातील नवीन सरकारशी‎जुळवून घेईपर्यंत त्याच्याशी असलेले संबंध बिघडतील.‎तेथील नवीन सरकार पाकिस्तानशी मैत्री करत असले,‎तरी ते खूप दूर आहे आणि त्यांच्याकडे संसाधने नाहीत.‎आपली राजकीय व्यवस्था आणि अर्थव्यवस्था‎व्यवस्थापित करण्यासाठी बांगलादेशला भारताच्या‎सद्भावनेची गरज भासेल. हे चित्र लक्षात घेऊन आपण‎मुस्तफिझुर रहमानच्या (आयपीएल) प्रकरणाचा विचार‎केला पाहिजे. आजकाल काही लोक ‘सॉफ्ट पॉवर'' चा‎उल्लेख करून उत्साही होतात. परंतु या उपखंडात‎क्रिकेटचे महत्त्व लक्षात घेता ती भारताची ‘कठोर शक्ती''‎आहे. हातमिळवणी करण्यास नकार देणे आणि‎पाकिस्तानीकडून चषक स्वीकारण्यास नकार देणे हे मुद्दे‎उपस्थित केले जात होते. तेव्हा भारत-पाक खेळाडू‎मलेशियामध्ये हॉकी सामना खेळताना केवळ‎हातमिळवणीच करत नव्हते तर ‘हाय फाइव्ह'' देखील‎करत होते. हॉकी खेळाडू कमी देशभक्त होते का?‎ (ही लेखकाची वैयक्तिक मते आहेत) ध्रुवीकरणाच्या राजकारणात‎ दिले अनावश्यक महत्त्व‎आपण राजकारणात पाकिस्तानला खूप‎जास्त महत्त्व दिले नाही का? ते तितके‎शहाणपणाचे नव्हते. आर्थिक आणि‎धोरणात्मकदृष्ट्या पराभूत‎पाकिस्तानसाठी आपण आपल्या ध्रुवीकृत‎राजकारणात अनावश्यक जागा निर्माण‎केलेली नाही का?‎‎