एन. रघुरामन यांचा कॉलम:प्रतिष्ठेचा टेंभा मिरवला नाहीतर नम्रता अधिक प्रभावी होते

चित्रपटांमधील काही भावनिक भूमिका तुमच्या स्मरणात कायमची छाप सोडतात. माझ्यासाठी, ‘अन्नाई’ (आई) हा तमिळ चित्रपट असाच एक होता. मी हा 1962 सालचा चित्रपट पाहिला तेव्हा मी साधारण 10 वर्षांचा असेन. हा चित्रपट एका निःसंतान जोडप्याची कथा सांगतो, ज्यांना एक गरीब आई आपले मूल देते, पण नंतर आपल्या वाढत्या मुलाला गमावण्याच्या तीव्र वेदनेशी संघर्ष करते. त्या वयात या चित्रपटाने मला स्वतःला वचन द्यायला भाग पाडले की मी माझ्या आईला कधीही सोडणार नाही. आईची भूमिका दक्षिण भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक दिग्गज अभिनेत्री सौकार जानकी यांनी साकारली होती. त्या ‘ट्रॅजेडी क्वीन’ म्हणून ओळखल्या जात आणि या व इतर अनेक उत्कृष्ट चित्रपटांमध्ये त्यांनी आपल्या हृदयस्पर्शी आणि भावनिक अभिनयाने प्रेक्षकांना रडवले. तुम्ही त्यांचे चित्रपट पाहिल्यास, तुम्हाला एक गोष्ट आढळेल जी त्यांना इतरांपेक्षा वेगळे ठरवते: त्यांची सखोल आणि प्रभावी संवादफेक, ज्यात मोठ्याने आणि नाट्यमय पद्धतीने संवादफेक करण्याऐवजी सूक्ष्म चेहऱ्यावरील हावभाव आणि संयमित संवादफेक असायची. त्यांनी आपली भूमिका नेहमीच सहजतेने साकारली, तरीही त्यांचे मूक चेहऱ्यावरील हावभाव प्रेक्षकांना खिळवून ठेवत असत. ती दुःखालाही अत्यंत वैयक्तिक आणि वेदनादायी बनवू शकत होती, कारण ती चित्रपटसृष्टीत स्टार बनण्यासाठी नव्हे, तर आपल्या कुटुंबाचे पालनपोषण करण्यासाठी आली होती. ‘इंडियन एक्सप्रेस’मधील माझ्या पत्रकारितेच्या दिवसांमध्ये, मी जानकींच्या सार्वजनिक वागणुकीबद्दल जाणून घेतले. शनिवारी वयाच्या 94 व्या वर्षी त्यांच्या निधनाची बातमी आली, तेव्हा मला त्या गोष्टी आठवल्या. त्यांच्याकडून मी एक गोष्ट शिकलो, ती म्हणजे सार्वजनिक ठिकाणी कसे वागावे. जानकींनी 450 हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केले असल्यामुळे, आपल्या पदाची प्रतिष्ठा सर्वत्र जपण्याचे त्यांना पूर्ण कारण होते. त्यांनी चित्रपटसृष्टीत सात दशकांहून अधिक काळ घालवला होता आणि एम. जी. रामचन्द्रन व शिवाजी गणेशन यांसारख्या दिग्गजांसोबत काम केले होते. त्यांचे नावच एक इतिहास बनले होते. तरीही, जेव्हा त्यांच्या नातीने रंगभूमीवर पदार्पण केले, तेव्हा त्यांनी अत्यंत साधेपणा दाखवला. त्यांनी स्वतःसाठी विशेष जागेची मागणी केली नाही. आयोजकांनी कोणतीही घोषणा करावी अशी अपेक्षाही त्यांनी केली नाही. त्यांनी शांतपणे तिकिटे बुक केली. चित्रपटगृहात गेल्या आणि आपल्या नातीचा अभिनय पाहण्यासाठी एका कोपऱ्यात बसल्या. या छोट्या कृती त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची एक सखोल झलक देतात. जेव्हा जेव्हा मी लोकांना वाहतुकीचे नियम मोडल्यानंतरही ते न जुमानता, पोलिसाला आपण संसदेत जात आहोत अशी बढाई मारताना पाहतो, तेव्हा मी विचारतो, “मग काय? त्यामुळे तुम्हाला लाल सिग्नल तोडून जाण्याची परवानगी मिळते का?’ जर कोणी केवळ संसदेत जात असल्यामुळे वाहतुकीचे नियम मोडून इतका आत्मविश्वास दाखवू शकत असेल, तर तुम्ही एखाद्या कंपनीच्या व्यवस्थापकीय संचालकाच्या पदाची कल्पना करू शकता. म्हणूनच ते कौटुंबिक कार्यक्रमांमध्येही व्यवस्थापकीय संचालक म्हणूनच वावरतात यात आश्चर्य नाही. एका वरिष्ठ नोकरशहाची अपेक्षा असते की निवृत्तीनंतरही त्यांच्याशी एका वरिष्ठ नोकरशहाप्रमाणेच वागले जावे. अगदी प्रतिष्ठित व्यावसायिकसुद्धा कधीकधी, त्यांनी भूषवलेले पद सोडल्यानंतर अनेक वर्षांनीही त्यांची आठवण ठेवली जावी अशी अपेक्षा करतात. आपण हे विसरतो की पदव्या पदांशी निगडित असतात, पण प्रतिष्ठा व्यक्तिमत्त्वावर उभारली जाते. पद आपल्याला अधिकार देऊ शकते, पण ते लोकांच्या प्रेमाची हमी देऊ शकत नाही. आपण खोलीत प्रवेश करताच पद लोकांना उभे राहण्यास भाग पाडते. ते हे करू शकते, पण आपल्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मनात आदर निर्माण करू शकत नाही. तो आदर केवळ त्या पदामागील व्यक्तीमुळेच मिळतो. गंमत म्हणजे, खऱ्या अर्थाने यशस्वी लोकांना क्वचितच स्वतःची किंमत सिद्ध करण्याची गरज भासते. त्यांना काहीही सिद्ध करण्याची आवश्यकता नसते. ते रांगेत उभे राहू शकतात, स्वतःचे तिकीट खरेदी करू शकतात, कोपऱ्यात शांतपणे बसू शकतात आणि अनेक दशकांपूर्वी पूर्ण केलेला प्रवास आता कुठे सुरू करणाऱ्या व्यक्तीसाठी टाळ्या वाजवू शकतात. हीच खरी प्रतिष्ठा आहे. फंडा असा की, आपल्या प्रतिष्ठेचा टेंभा मिरवू नये. लोकांना आपली माणुसकी जाणवण्याआधी आपले पद जाणवता कामा नये. कारण एक दिवस, आपण कोणत्या खुर्चीवर बसलो होतो हे लोक विसरतील, पण आपण त्यांना कशी भावना निर्माण करून दिली होती, हे ते नक्कीच लक्षात ठेवतील.