शिव्या नाथ यांचा कॉलम:तंत्रज्ञान आपली जगण्याची‎ अनुभूती हिरावू शकत नाही

‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎मुंबईतील इतर अनेकपैकी ती एक संध्याकाळ होती. मी‎मरीन ड्राइव्हच्या समुद्रकिनारी असलेल्या भिंतीवर बसले‎होते. माझ्या हेडफोनमध्ये लिओनार्ड कोहेन यांचे ‘फेमस‎ब्लू रेनकोट’ हे गाणे ऐकत होते. वाऱ्याने माझे केस‎विस्कटले होते. मावळत्या सूर्याची लाली डोळ्यांत‎भरून राहिली होती. तो अग्निगोल अरबी समुद्रात‎विसावला. तशा लाटांच्या गर्जनेत कोहेन यांच्या गंभीर,‎संमोहन करणाऱ्या आवाजाची भर पडली.. तो क्षण‎अधिकच जादुई झाला. मनात क्यूबातील मालेकॉन,‎बालीतील सक्रिय ज्वालामुखी व युगांडातील राष्ट्रीय‎उद्यानातील सफारीदरम्यान पाहिलेल्या अविस्मरणीय ‎‎सूर्यास्तांच्या आठवणी दाटून आल्या.‎ तेवढ्यात माझे लक्ष विचलित झाले आणि मी ई-मेल ‎‎उघडला. नुकताच आलेला एक ई-मेल अत्यंत उबदार‎व सुसंवादी वाटला. मात्र शेवटी लिहिले होते, ‘तुम्हाला ‎‎याची अधिक अनौपचारिक आवृत्ती हवी आहे का,‎किंवा व्यवस्थापकासोबतच्या खासगी चर्चेसाठी तयार ‎‎केलेली आवृत्ती?’ गेल्या काही महिन्यांत माझ्या लेखन ‎‎आणि संवाद कौशल्याबद्दल मला अनेकदा शंका वाटू ‎‎लागली होती. पण नंतर लक्षात आले की ई-मेल्स आणि ‎‎सोशल मीडिया पोस्ट्स मला प्रभावी वाटत होत्या. त्या ‎‎प्रत्यक्षात माणसांनी लिहिलेल्याच नव्हत्या. कृत्रिम‎बुद्धिमत्तेने तयार केलेले ई-मेल्स, कामासाठी त्याचा‎वापर करणारे सहकारी, चॅटजीपीटीने लिहिलेल्या‎लिंक्डइन पोस्ट्स किंवा व्हॉट्सॲप संदेश पाहिले की‎नेमकी काय प्रतिक्रिया द्यावी हेच कळत नाही. मी माझा‎वेळ आणि ऊर्जा कृत्रिम बुद्धिमत्तेने लिहिलेल्या संदेशांना‎उत्तर देण्यात घालवावी का? मीही उत्तरांसाठी‎चॅटजीपीटीचा वापर करावा का? त्यामुळे एक यंत्र‎दुसऱ्या यंत्राशी माणसासारखे भासवत संवाद साधत‎असल्याची विचित्र परिस्थिती निर्माण होईल? प्रत्यक्ष‎माणसांनी नव्हे तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेने तयार उत्तरांवर‎आधारित नातेसंबंध कसे निर्माण करायचे?‎क्लॉडसारख्या प्रणालींनी लिहिलेल्या ब्लॉग्स व‎न्यूजलेटर्सशी स्पर्धा कशी करायची?‎पर्प्लेक्सिटीसारख्या साधनांनी तयार केलेली पुस्तके‎पुस्तकांच्या दुकानांत भरू लागली तर काय होईल?‎2024 मध्ये ऑक्सफर्डने ‘ब्रेन रॉट’ हा शब्द ‘वर्ड ऑफ‎दी ईयर’ म्हणून निवडला. त्याचा अर्थ सामाजिक‎माध्यमांवरील कमी दर्जाच्या आशयाच्या अतिरेकाने‎उपभोग घेतल्याने मेंदूची होणारी हानी. आता त्यात‎कृत्रिम बुद्धिमत्तेची भर घातली तर हा परिणाम अनेक‎पटींनी वाढू शकतो. तंत्रज्ञानाकडे दुर्लक्ष केल्यास आणि‎जगापासून मागे राहिल्यास काय होते, हे मला ठाऊक‎आहे. डिजिटल कथाकथन क्षेत्रात काम सुरू करताना‎मी पारंपरिक माध्यमांतील अनेक मित्रांबाबत हे घडताना‎पाहिले होते. मात्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे केवळ आणखी‎एक साधन किंवा माध्यम नाही; ती सर्जनशील व्यक्ती‎म्हणून आपल्या अस्तित्वालाच प्रश्न विचारत आहे. मी‎फोन बाजूला ठेवला. समुद्रकिनाऱ्यावरील आकाश‎नारिंगी आणि गुलाबी रंगांनी नटले होते. तेव्हा मला‎जाणवले की कोणतेही तंत्रज्ञान या अवर्णनीय आनंदाची‎पुनर्निर्मिती करू शकत नाही. येथे बसण्याचा आनंद,‎मुंबईच्या खाऱ्या वाऱ्याचा स्पर्श, समुद्रात मावळणारा सूर्य‎आणि अंतर्मनाची शांतता – हे अनुभव कोणतीही‎यंत्रणा निर्माण करू शकत नाही. दीड महिन्यांहून‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎अधिक काळ मी स्वतःला जर्मन भाषा शिकण्यात‎झोकून दिले होते. दररोज पाच तास नवी भाषा शिकणे‎थकवणारे होते. पण त्याचबरोबर ऊर्जादायीही होते.‎माझ्या मेंदूमध्ये नवे तंत्र-संबंध निर्माण होत होते. हो,‎चॅटजीपीटी क्षणार्धात भाषांतर करू शकतो; पण‎भाषांच्या अंतरंगात दडलेले रहस्य शोधण्याचा आनंद तो‎कधीच देऊ शकत नाही. माझ्या छोट्याशा बंडखोरीचा‎अर्थ कृत्रिम बुद्धिमत्तेपासून दूर राहणे नव्हता, तर‎स्वतःच्या ‘ब्रेन रॉट’ची जाणीव करून घेणे हा होता. त्या‎संध्याकाळी मरीन ड्राइव्हवर एक मोहक चंद्रकोर दिसत‎होती. मुंबईच्या क्षितिजावरील दिवे उजळू लागले होते.‎वारा अधिक वेगाने वाहू लागला होता. गर्दी हळूहळू‎विरळ होत होती. त्या जागी बसून बदलांचा सामना‎करण्याच्या आपल्या गुंतागुंतीच्या पद्धतींचा विचार‎करताना मला स्वतःबद्दल अपूर्ण, गोंधळलेले व कच्चे‎वाटत होते; पण त्याच वेळी मी जिवंत असल्याची‎जाणीवही होत होती. ही जाणीव कोणतेही तंत्रज्ञान‎आपल्याकडून कधीच हिरावून घेऊ शकणार नाही.‎ (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे.)‎ मी माझा वेळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेने‎लिहिलेल्या ई-मेल्सना उत्तर देण्यात‎घालवावा का? मीही उत्तर देण्यासाठी‎चॅटजीपीटीचा वापर करावा का? यातून‎अशी विचित्र परिस्थिती निर्माण होईल की‎एक यंत्र दुसऱ्या यंत्राशी संवाद साधत‎आहे आणि दोघेही स्वतःला माणूस‎असल्याचे भासवत आहेत?‎‎