बळीराजा मालामाल! नाशिकच्या आदिवासी पट्ट्यात 'पांढऱ्या मुसळी'ची कमालीची क्रेझ; बाजारात मिळतोय २ ते ३ हजार रुपये प्रति किलोचा बंपर भाव

नाशिक: नाशिक (Nashik) जिल्ह्यातील आदिवासी दुर्गम आणि डोंगराळ भागातील शेती आता कात टाकत आहे. पारंपरिक पिकांच्या चक्रातून बाहेर पडत येथील आदिवासी शेतकऱ्यांनी आता नगदी आणि औषधी वनस्पतींच्या शेतीकडे आपला मोर्चा वळवला आहे. सध्या नाशिकच्या आदिवासी पट्ट्यात 'पांढरी मुसळी' (White Musli) लागवडीची एक मोठी लाट (Trend) पाहायला मिळत आहे. विशेष म्हणजे, बाजारपेठेत या औषधी पिकाला तब्बल २ हजार ते ३ हजार रुपये प्रति किलो इतका उच्चांकी दर मिळत असल्याने शेतकऱ्यांचे आर्थिक उत्पन्न गगनाला भिडले असून हा परिसर आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होऊ लागला आहे.

 

पारंपरिक शेतीला फाटा, औषधी शेतीचा आधार

नाशिकमधील पेठ, सुरगाणा, त्र्यंबकेश्वर आणि इगतपुरी यांसारख्या अतिदुर्गम आणि आदिवासी बहुल तालुक्यांमध्ये प्रामुख्याने भात, नागली (रागी) आणि वरई अशी पारंपरिक पिके घेतली जातात. ही पिके सर्वस्वी पावसावर अवलंबून असतात आणि त्यातून फारसा नफा मिळत नाही. या समस्येवर तोडगा म्हणून कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली काही प्रयोगशील शेतकऱ्यांनी पांढऱ्या मुसळीची प्रायोगिक तत्त्वावर लागवड केली होती, जी आता अत्यंत यशस्वी ठरली आहे. येथील हवामान आणि डोंगराळ जमीन या पिकासाठी अत्यंत अनुकूल असल्याचे सिद्ध झाले आहे.

औषधी जगतात प्रचंड मागणी; अर्थकारण बदलले

पांढरी मुसळी ही एक अत्यंत दुर्मिळ आणि अमूल्य औषधी वनस्पती आहे. आयुर्वेद, युनानी आणि ॲलोपॅथी औषधांमध्ये प्रामुख्याने शारीरिक शक्ती वाढवण्यासाठी, रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करण्यासाठी आणि विविध टॉनिक तयार करण्यासाठी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

बाजारात पांढऱ्या मुसळीच्या ओल्या मुळांना आणि सुकवलेल्या मुसळीला (कंदांना) मोठी मागणी आहे. वाळवलेली पांढरी मुसळी गुणवत्ता आणि दर्जा तपासून २,००० ते ३,००0 रुपये किलो दराने विकली जात आहे. अवघ्या ८ ते ९ महिन्यांच्या या पिकातून शेतकऱ्यांना एकरी लाखो रुपयांचा निव्वळ नफा मिळत आहे.

कमी पाण्यात आणि कमी खर्चात भरघोस उत्पादन

मुसळीच्या शेतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या पिकावर रोग आणि किडींचा प्रादुर्भाव अत्यंत कमी होतो. तसेच वन्य प्राणीही या पिकाचे नुकसान करत नाहीत. सुरुवातीला बियाण्यासाठी (कंदांसाठी) खर्च करावा लागत असला, तरी पुढील वर्षांमध्ये हा खर्च निम्म्यावर येतो. नाशिकच्या आदिवासी भागातील हा यशस्वी पॅटर्न आता संपूर्ण राज्यासाठी पथदर्शक ठरत असून, यामुळे दुर्गम भागातील तरुणांचे रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर थांबण्यास मोठी मदत होत आहे.