15 ऑगस्ट:कुणासाठी स्वातंत्र्याची पहाट, कुणासाठी घर सोडण्याची रात्र!

“स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!” दरवर्षी 15 ऑगस्ट आला की आपण अगदी सहज एकमेकांना शुभेच्छा देतो. सोशल मीडियावर तिरंगा झळकतो, देशभक्तीची गाणी ऐकू येतात, स्टेटसवर ‘जय हिंद’ लिहिलं जातं. शाळांमध्ये ध्वजारोहण होतं, भाषणं होतात आणि आपण अभिमानाने म्हणतो—“आपला देश स्वतंत्र झाला.” पण यंदा दिग्दर्शक इम्तियाज अली यांचा ‘मैं वापस आऊंगा’ हा चित्रपट पाहिल्यानंतर मनात एक प्रश्न वारंवार येतोय, ज्यांच्यासाठी स्वातंत्र्याच्या त्या पहाटेने घराचा दरवाजा बंद केला होता, त्यांना त्या स्वातंत्र्याचा आनंद खरंच तितकाच झाला असेल का? 1947 मध्ये एकीकडे भारत स्वतंत्र होत होता आणि दुसरीकडे लाखो माणसं आपल्या घरापासून, गावापासून, जमिनीपासून आणि आपल्या माणसांपासून तुटून निर्वासित म्हणून वणवण फिरत होती. पंजाबमधील हिंदू, शीख कुटुंबं असोत, सिंधी कुटुंबं असोत किंवा हिंसेमुळे आपली घरं सोडावी लागलेली इतर असंख्य कुटुंबं—त्यांच्यासाठी 15 ऑगस्ट 1947 हा फक्त आनंदाचा दिवस नव्हता. एका बाजूला स्वातंत्र्याची पहाट होती… तर दुसऱ्या बाजूला घर सोडण्याची वेळ आली होती. ज्या घरात पिढ्यान्‌पिढ्या संसार केला, ते घर मागे सोडावं लागलं. ज्या मातीत बालपण गेलं, ती माती मागे सोडावी लागली. ज्या शेजाऱ्यांसोबत वर्षानुवर्षे राहिलो, त्यांच्यापासून अचानक दुरावावं लागलं आणि हातात होतं तेवढंच सामान घेऊन अनोळखी दिशेने निघावं लागलं. हा कोणत्या स्वातंत्र्याचा उत्सव होता? एका कुटुंबासाठी 15 ऑगस्ट म्हणजे तिरंगा असेल… पण दुसऱ्या कुटुंबासाठी तो दिवस कदाचित आपल्या घराला शेवटचं पाहिल्याची तारीख असेल. काहींच्या वाट्याला निर्वासित छावण्या आल्या. काहींना रेल्वेच्या डब्यांमधून जीव मुठीत धरून प्रवास करावा लागला. काहींना वाटेत आपली माणसं गमवावी लागली. काही कुटुंबं कायमची तुटली आणि अनेक महिलांच्या आयुष्यावर अशा जखमा झाल्या, ज्यांची वेदना त्या आयुष्यभर मनात घेऊन जगल्या. फाळणीच्या हिंसेत महिलांवर लैंगिक अत्याचार झाले, त्यांचं अपहरण झालं, जबरदस्तीने धर्मांतर करण्यात आलं. काही कुटुंबांनी आपल्या महिलांना वाचवण्यासाठी स्वतःच्या मनाला हादरवून टाकणारे निर्णय घेतले. इतिहासाच्या पुस्तकात कदाचित या घटना काही परिच्छेदांत संपतात. पण त्या महिलांसाठी? तो त्यांचा संपूर्ण उरलेला आयुष्यकाळ होता. म्हणूनच आज आपण सहज म्हणतो— “स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!” तेव्हा क्षणभर थांबून स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा— ज्यांनी स्वातंत्र्याच्या वेळी आपलं घर गमावलं, त्यांना या स्वातंत्र्याचा आनंद खरंच झाला असेल का? ज्यांच्या डोळ्यांसमोर त्यांची माणसं मारली गेली… ज्यांच्या भावंडांचा पत्ता लागला नाही... ज्यांच्या मुलींवर अत्याचार झाले… ज्यांना आपल्या जन्मभूमीतून निर्वासित म्हणून बाहेर पडावं लागलं… त्यांच्यासाठी ‘स्वातंत्र्य’ या शब्दाचा अर्थ काय असेल? कदाचित त्यांच्यासाठी स्वातंत्र्याचा पहिला अर्थ होता—जिवंत राहणं. दुसरा अर्थ होता—आपल्या कुटुंबाला सुरक्षित ठेवणं. आणि तिसरा—पुन्हा एकदा कुठेतरी घर उभं करणं. सिंधी निर्वासितांनी नव्या भूमीत पुन्हा संसार उभा केला. पंजाबमधून आलेल्या लाखो कुटुंबांनी नव्याने आयुष्य सुरू केलं. शीख, हिंदू आणि इतर अनेक विस्थापितांनी आपली माती मागे ठेवली, पण आपल्या कष्टाने नवीन मातीला आपलंसं केलं. त्यांनी घर गमावलं, पण घर करण्याची जिद्द गमावली नाही. म्हणून आज आपण स्वतंत्र भारतात उभे आहोत, तेव्हा आपल्या स्वातंत्र्याचा आनंद साजरा करणं नक्कीच योग्य आहे. पण त्या आनंदाला इतिहासाची जाणीव असणंही तितकंच आवश्यक आहे. कारण आपल्या तिरंग्याच्या सावलीत अशा लाखो लोकांच्या आठवणी आहेत, ज्यांनी देश स्वतंत्र होताना आपली घरं गमावली. हा भारत महान बनवणाऱ्यांमध्ये त्या निर्वासितांचाही वाटा आहे, ज्यांनी सर्वस्व गमावूनही हार मानली नाही. ज्यांनी पुन्हा दुकानं उघडली. पुन्हा घरं बांधली. पुन्हा मुलांना शिकवलं. पुन्हा संसार केला. आणि सर्वांत महत्त्वाचं— पुन्हा जगायला शिकले. म्हणून यंदा 15 ऑगस्टला एकमेकांना शुभेच्छा देताना आपण फक्त “Happy Independence Day” म्हणू नये. क्षणभर त्या वृद्धाचा विचार करूया, ज्याने आपलं जन्मगाव मागे सोडलं. त्या मुलीचा विचार करूया, जिचं आयुष्य फाळणीच्या हिंसेने कायमचं बदलून टाकलं. त्या कुटुंबाचा विचार करूया, ज्याने एका रात्रीत आपलं घर गमावलं. आणि त्या निर्वासिताचा विचार करूया, ज्याने आयुष्यभर मनात एकच प्रश्न जपला— “मी माझ्या घरी पुन्हा कधी जाईन?” कदाचित आपण त्यांचं दुःख पूर्णपणे समजू शकणार नाही. पण त्यांची आठवण ठेवू शकतो. त्यांच्या त्यागाला मान देऊ शकतो आणि आपल्या पुढच्या पिढीला सांगू शकतो की— स्वातंत्र्य आपल्याला सहज मिळालेलं नाही. या स्वातंत्र्याच्या पहाटेच्या मागे आनंदाबरोबरच अश्रू होते. तिरंग्याबरोबरच निर्वासितांच्या हातात सामानाच्या छोट्या गाठोड्या होत्या. देशाच्या निर्मितीबरोबरच हजारो घरांचा अंत झाला होता. म्हणून… “स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!” पण त्या शुभेच्छांसोबत एक क्षण त्या लाखो विस्थापितांना सलाम करूया. कारण त्यांनी देशाचा इतिहास फक्त पाहिला नाही— त्यांनी तो आपल्या आयुष्याने भोगला. आणि कदाचित म्हणूनच ‘मैं वापस आऊंगा’ चित्रपट हा एक सिनेमा म्हणून कदाचित भारावून टाकणार नाही पण आपल्याला शेवटी एकच गोष्ट सांगून जातो— देश स्वतंत्र होतो एका दिवशी; पण माणसाला आपल्या हरवलेल्या घरातून, हरवलेल्या माणसांतून आणि हरवलेल्या आठवणींतून मुक्त व्हायला कधी कधी संपूर्ण आयुष्यही पुरत नाही. जय हिंद. जय भारत