सुखवीर सिंह यांचा कॉलम:तंत्रज्ञान जादूची कांडी नाही, उपाय समाजातच शोधावे लागतील‎

आज प्रत्येक समस्येवर उपायासाठी आपल्यासमोर‎कोणते ना कोणते नवीन तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे. रस्ते‎अपघात वाढत असतील तर कॅमेरे लावून द्या, अनियमितता‎असेल तर डिजिटल प्लॅटफॉर्म बनवा, शिक्षणात मागे‎असाल तर ऑनलाइन ॲप्स आणा, प्रशासनात अडचण‎असेल तर एआय जोडा. असे वाटते की जणू तंत्रज्ञान ही‎एक जादूची कांडी आहे, जी गुंतागुंतीच्या समस्यांवर त्वरित‎उपाय करेल. पण खरोखरच असे आहे का?‎ आज आपण हे विसरलो आहोत की तंत्रज्ञान हा‎वास्तविक परिवर्तनाचा पर्याय नाही, तर त्याचे आवरण‎बनले आहे. हे आवरण आपल्याला विश्वास देतो की‎आपण योग्य दिशेने वाटचाल करत आहोत, तर मूळ‎समस्या जशाच्या तशा कायम राहतात. हा विचार ग्रीक‎तत्त्ववेत्ता प्लेटोच्या ‘एलिगरी ऑफ केव्हज’वरून समजून‎घेतला जाऊ शकतो. प्लेटोने म्हटले होते की जर काही लोक‎जन्मापासून एका गुहेत बांधलेले असतील तर भिंतीवर‎पडणाऱ्या सावल्यांनाच ते खरे मानतात, पण वास्तविक जग‎गुहेच्या बाहेर आहे. तंत्रज्ञानासोबतचा आपला संबंधही‎असाच आहे.‎ उदाहरणार्थ रस्ते सुरक्षेचे घ्या. एखाद्या समाजात ट्रॅफिक‎नियमांचे पालन करण्याची संस्कृती नसेल, तर केवळ कॅमेरे‎अपघात रोखू शकतात का? ते काही काळासाठी उल्लंघने‎नक्कीच कमी करू शकतात. लोक कॅमेऱ्यासमोर हेल्मेट‎घालू शकतात, वेग कमी करू शकतात, सीट बेल्ट लावू‎शकतात. पण त्यांच्या वागणुकीत खरोखरच वास्तविक‎बदल झाला आहे का?‎ प्रशासन आणि संस्थांना वाटते की अधिक कॅमेरे,‎अधिक डेटा, अधिक देखरेख आणि अधिक केंद्रीकृत‎प्रणाली हेच उपाय आहेत. कॅमेरा उल्लंघन नोंदवू शकतो,‎पण कारवाई कोण करणार? डेटा गोळा होऊ शकतो, पण‎त्याचे विश्लेषण आणि वापर कोण करणार? एआय सुचवू‎शकतो, पण निर्णय कोण घेणार? तोच समाज जो उल्लंघन‎करत आहे. जर निष्काळजीपणा, पक्षपातीपणा, उदासीनता‎किंवा जबाबदारी टाळण्याची प्रवृत्ती कायम राहिली, तर‎तंत्रज्ञान काय करणार?‎ इतिहास सांगतो की तंत्रज्ञान संधी निर्माण करू शकते,‎परंतु त्या संधींचा लाभ तोच समाज घेऊ शकतो,‎ज्यांच्याकडे आधीपासून शिक्षण, संशोधन, संस्थात्मक‎क्षमता आणि भांडवल उपलब्ध असते. विकसनशील‎देशांसमोर अनेकदा वेगळे आव्हान असते. ते नवीन‎तंत्रज्ञानाचे निर्माते नाहीत, तर केवळ ग्राहक आहेत. जसे‎एखादे नवीन तंत्रज्ञान येते, ते ते स्वीकारण्याची शर्यत लागते.‎संसाधने, गुंतवणूक आणि प्रतिभेचा मोठा भाग त्याच दिशेने‎वाहू लागतो आणि हा एक खूप मोठा सापळा आहे. परिणाम‎असा होतो की मूलभूत प्रश्न मागे सुटतात. जसे की, आपला‎समाज स्वतंत्र विचार ठेवतो का? तो मर्यादित आणि‎संस्कारित आहे का? आपल्या संस्था सक्षम आहेत का?‎आपल्या नागरिकांमध्ये वैज्ञानिक विचार, शिस्त आणि‎उत्तरदायित्वाची भावना विकसित होत आहे का? इत्यादी.‎ एखाद्या झाडाची हिरवळ आपल्याला आकर्षित‎करते. पण पाने पिवळी पडू लागली आणि एखाद्या‎व्यक्तीने त्यावर रंग लावला तर दूरवरून पाहताना झाड‎निरोगी दिसेल, पण खरोखरच ते निरोगी झाले का?‎मुळांना पुरेसे पाणी मिळत नसेल, मातीत पोषण नसेल,‎तर पानांवर केलेला रंग केवळ एक दृश्य-भ्रम आहे.‎समस्या मुळांमध्ये आहे आणि उपायही तिथेच मिळेल.‎समाज आणि देशसुद्धा काहीसे असेच असतात.‎संस्कृती, शिक्षण, नैतिकता, संस्थात्मक-क्षमता आणि‎नागरिक-चेतना मुळांसारखे काम करतात. मुळांकडे‎दुर्लक्ष करून पाने चमकवल्याने काही काळासाठी‎आकर्षक दृश्य नक्कीच निर्माण केले जाऊ शकते, पण‎तो स्थायी उपाय नव्हे.‎ (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)‎