एन. रघुरामन यांचा कॉलम:पावसाचे पाणी साठवण्यासोबतच पाण्याचा अपव्यय रोखणेही महत्त्वाचे आहे

आपल्यापैकी अनेकांनी थर्मल कॅमेरा लागलेला एखादा ड्रोन आपल्या डोक्यावर उडताना पाहिलेला नसेल. सुमारे 70 मीटर उंचीवरून हा ड्रोन जमिनीवरील तापमानात होणारा अगदी किरकोळ बदलही शोधून काढतो. जर कुठे सांडपाण्याची गळती असेल, तर तिथली जमीन गरम होते; कुठे पाण्याची गळती असेल, तर तो भाग थंड होतो. हा ड्रोन केवळ शहरांमध्येच नाही, तर हिरवेगार शेत आणि कुरणांच्या वरसुद्धा उडतो. यामध्ये लागलेला इंडेक्स कॅमेरा पिकांच्या वाढीचा नकाशा तयार करतो आणि त्यात होणारा सामान्य बदलही टिपून घेतो. जर कुठे बऱ्याच काळापासून पाण्याची गळती होत असेल, तर तिथल्या पिकांच्या वाढीत बदल दिसून येऊ लागतो. काही ड्रोन असेही असतात, ज्यांना ‘केज ड्रोन’ म्हणतात. हे पाण्याच्या मोठ्या पाइपलाइनच्या आत उडतात आणि दाबामधील बदल ओळखतात. हे सामान्य ड्रोनसारखेच असते, पण यामध्ये प्रोपेलर आणि बॉडीभोवती 360 अंशाचा कार्बन फायबर किंवा प्लास्टिकचा पिंजरा (केज) लावलेला असतो. हे ‘ड्रोन इन अ बॉक्स’ रिमोटद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या मशीन आहेत, ज्या ब्रिटनमध्ये घरांमध्ये पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा करणाऱ्या कंपन्यांद्वारे दुर्गम भागात एखाद्या वादळासारख्या उडवल्या जातील, जेणेकरून अशा बदलांची ओळख पटवता येईल. काही अधिकाऱ्यांचे त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी ‘केआरए’ (की-रिझल्ट एरिया) हेच असते की लोकांच्या नळापर्यंत पाणी पोहोचत राहावे. पाइपलाइन वेगवेगळ्या वर्षांमध्ये टाकल्या जात असल्यामुळे, वेळोवेळी त्यांना अपग्रेड करण्याची आणि अनेक ठिकाणी तात्काळ दुरुस्ती करण्याची गरज भासते. अशा वेळी हे नवीन तंत्रज्ञान त्यांना मदत करते. अलीकडेच त्यांनी ‘अक्वारिया’ नावाच्या एका गोष्टीची चाचणी घेतली. ब्लूबॅकसारखा हा पदार्थ पाइपमध्ये सोडला जातो, जो दाबाच्या (प्रेशरच्या) माध्यमातून गळती असलेल्या छिद्रापर्यंत पोहोचून त्याला सील करतो. एल-निनोमुळे हवामानाच्या पॅटर्नमधील बदल आता वास्तव बनला असल्यामुळे, प्रत्येक देश पाणी वाचवण्याचा प्रयत्न करत आहे. तुम्हाला वाटत असेल की जेव्हा आकाशातून पाऊस पडत आहे, तेव्हा मी गळतीबद्दल का बोलत आहे? याचे कारण असे की, पृथ्वीवर होणाऱ्या एकूण पावसाचा केवळ 4 टक्के हिस्साच भारताला मिळतो, तर येथे जगाची 18 टक्क्यांहून अधिक लोकसंख्या राहते. विडंबना, अशी आहे की आपल्या एकूण पावसापैकी सुमारे 30 ते 40 टक्के पाणी समुद्रात वाया जाते, तर दुसरीकडे, 20 ते 25 टक्के पाणी जमिनीत मुरण्यापूर्वीच बाष्पीभवन होऊन उडून जाते. म्हणूनच आपल्या बहुतांश लोकसंख्येला भूजल उपसा करावा लागतो. या चिंताजनक आकडेवारीमुळेच पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नुकतेच ‘मन की बात’मध्ये लोकांना जलस्रोतांचे पुनरुजीवन करण्याचे आवाहन केले. त्यांनी महाराष्ट्रातील नाशिक, आंध्र प्रदेशातील नांद्याल आणि विजयनगरम, ओडिशातील भुवनेश्वर आणि छत्तीसगडमधील कोरबा येथे पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी जनता आणि अधिकाऱ्यांनी केलेल्या प्रयत्नांचे कौतुक केले. ‘कॅच द रेन’ मोहिमेअंतर्गत छत्तीसगडच्या कोरबा महानगरपालिकेने अनेक रिचार्ज-वेल आणि खासगी व सरकारी इमारती तसेच पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमध्ये शेकडो रिचार्ज पिट बनवण्यास सुरुवात केली आहे. हा प्रयत्न मनपा आयुक्त आशुतोष पांडे (2019 बॅचचे आयएएस अधिकारी) यांनी केला आहे. यामुळे पाणी साठवणूक क्षमता आणि भूजल पातळी वाढली आहे. या उपक्रमामुळे महापालिकेला वाया जाणारे पावसाचे पाणी रोखण्यास मदत झाली आहे. महापालिकेच्या हद्दीत होणाऱ्या प्रत्येक नवीन बांधकामामध्ये आता रेन वॉटर हार्वेस्टिंग सुविधा सक्तीची करण्यात आली आहे. विशेष म्हणजे, कमी पाणी देणाऱ्या बोअरवेल्सची पुन्हा ड्रिलिंग केली जात आहे, जेणेकरून त्यांचा वापर रिचार्ज पिट म्हणून करता येईल. ‘कॅच द रेन’ जरी हंगामी मोहीम असली, तरी पाण्याची गळती रोखणे हे वर्षभराचे काम आहे. ही जबाबदारी फक्त अधिकाऱ्यांचीच नाही, तर प्रत्येक सामान्य माणसाची आहे. फंडा असा आहे की, जसे हंस पाण्याच्या खाली पाय हलवत राहतो, तसेच आपल्याला पाण्यावर सतत प्रयत्न करत राहावे लागेल, जेणेकरून जीवन वाचवणारे हे पाणी आपण साठवू शकू आणि ज्येष्ठांकडून मिळालेली ही पृथ्वी आणखी हिरवीगार करून भावी पिढीच्या हाती सोपवू शकू. लक्षात ठेवा, ‘जल आहे तर जीवन आहे.’