एन. रघुरामन यांचा कॉलम:चुकांच्या जगात माणसांचे संगणक बनणे हा शुद्ध वेडेपणा आहे

प्रत्येक संगणक चुकीकडे काळ्या किंवा पांढऱ्या रंगासारखे पाहतो. म्हणजे एक तर चूक आहे किंवा नाही. एक तर शून्य आहे किंवा 100. त्यांच्या जगात ‘थोडीशी चूक’ अशी कोणतीही गोष्ट नसते. ‘या चुकीला जबाबदार कोण आहे’ हेही तिथे पाहिले जात नाही. तसेच ‘संगणकातही बिघाड होऊ शकतो, ज्याला चूक म्हणता येईल,’ हेही मान्य केले जात नाही. संगणक असे मानतात की ते कधीच चूक करत नाहीत. त्यामुळे समोर आलेल्या सर्व चुकांचे खापर माणसांवर फोडले जाते. तुम्ही या सिद्धांताशी सहमत नसाल तर नागपूरचा 24 वर्षीय तरुण एम. रमाकांत याला विचारा, ज्यांना अलीकडेच अतिशय कटू अनुभवातून हा धडा मिळाला. 23 जून रोजी रात्री 8 वाजता तो 22691 केएसआर बेंगळुरू-हजरत निजामुद्दीन राजधानी एक्स्प्रेसमध्ये बसला. बेंगळुरूमधील नोकरी सोडल्यानंतर रमाकांत आपल्या गावी नागपूरला परतत होता. टीटीई तिकीट तपासण्यासाठी येईपर्यंत प्रवास सामान्य होता. सेकंड एसीच्या आरक्षित बर्थवर बसलेल्या रमाकांतने टीटीईला फोनवर ई-तिकीट दाखवले. त्यानंतर जे घडले, त्याने तो अवाक झाला. टीटीईने रमाकांतला त्यांच्यासोबत फर्स्ट एसी कोचमध्ये येण्यास सांगितले. तिथे आणखी एक टीटीई आला. दोघांनी रमाकांतला सांगितले की त्यांचे तिकीट अवैध आहे आणि ‘त्यांना तिकिटाच्या दुप्पट दंड भरावा लागेल.’ तिकिटावर ट्रेन नंबर, गंतव्यस्थान, नाव आणि लिंग बरोबर होते, पण वय 24 ऐवजी ‘1’ नोंदवले गेले होते. सुरुवातीला रमाकांतला वाटले की सिस्टिममध्ये काही बिघाड असावा. कारण तिकीट त्याने स्वतःच बुक केले होते. तो विचार करू लागला की आपले वय तो ‘1’ कसे लिहू शकतो? पण ई-तिकीट तपासल्यावर त्याला उमजले की ही एक चूक होती. कदाचित त्याच्याकडून टायपिंगमध्ये चूक झाली असावी. रमाकांतने वय आणि ओळख सिद्ध करण्यासाठी ओळखपत्र दाखवले. मात्र, अधिकाऱ्यांचे म्हणणे होते की वयाची माहिती जुळत नसल्यामुळे तिकीट अवैध आहे. रमाकांतने युक्तिवाद केला की त्याने प्रौढ प्रवाशाचे भाडे भरले आहे आणि वय ‘1’ सांगून कोणतीही सवलत घेतलेली नाही. पण टीटीई काहीही ऐकून घेण्याच्या किंवा तार्किक विचार करण्याच्या मनःस्थितीत नव्हते. वादावादीनंतर त्यांना ‘विना तिकीट’ प्रवासासाठी 7,035 रुपयांचा दंड ठोठावण्यात आला, ज्यामुळे त्यांचा प्रवास खर्च 10 हजार रुपयांच्या वर गेला. दुसरा पर्याय नसल्यामुळे रमाकांतने यूपीआयद्वारे दंड भरला आणि पावती घेतली. 24 जून रोजी नागपूरला पोहोचल्यानंतर त्यांनी दंडाच्या परताव्यासाठी ‘रेल मदत’वर तक्रार नोंदवली. मात्र, तक्रार एका दिवसात बंद करण्यात आली. रेल्वेने उत्तर दिले की तिकीट तपासणी कर्मचाऱ्यांनी नियमांनुसारच कारवाई केली आहे. क्लोजिंग रिमार्क मध्ये लिहिले होते की, ‘तिकीट तपासणीत आढळले की वयाची माहिती चुकीची दिली होती आणि ती प्रवाशाच्या प्रत्यक्ष वयाशी जुळत नव्हती.’ रेल्वेचे म्हणणे आहे की तिकीट बुक केल्यानंतर प्रवाशांनी माहिती तपासायला हवी आणि काही चूक असल्यास चार्ट तयार होण्यापूर्वी किंवा प्रवास सुरू होण्यापूर्वी पीआरएस काउंटरवर ती दुरुस्त करून घ्यायला हवी होती. या प्रकरणात ट्रेनमध्ये चढण्यापूर्वी ही त्रुटी दुरुस्त केली गेली नव्हती. आता माझा प्रश्न आहे की, जर काही चूक झालीच असेल तर प्रवाशाला वेगळ्या फर्स्ट एसी कोचमध्ये नेऊन का घेरले? आयआरसीटीसीच्या वेबसाइटने एका वर्षाच्या मुलाचे तिकीट बुक कसे केले, त्याला एकट्याने प्रवास करण्याची परवानगी कशी दिली आणि त्याच्याकडून प्रौढ व्यक्तीचे भाडे कसे वसूल केले? जर हा तांत्रिक बिघाड होता तर टीटीईने माणसांसारखे तार्किक वर्तन का केले नाही आणि हा विषय मार्गदर्शनासाठी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे का नेला नाही? आता या स्तंभाचा वाचक म्हणून तुम्हाला समजले असेल की, जिथे माणसे अतार्किक होत चालली आहेत अशा जगात तुम्हाला कोणती खबरदारी घ्यायची आहे? फंडा असा आहे की, जेव्हा संगणक चूक करतात तेव्हा त्याला बिघाड म्हटले जाते. माणसेच असतात, जी ती चूक दुरुस्त करतात. कारण आपण तार्किक आहोत असे मानले जाते. तर्कसंगतता नष्ट होणे ही आपल्या मानवांसाठी चिंतेची बाब आहे.