एन. रघुरामन यांचा कॉलम:कठीण काळात दैनंदिन खर्चात कपातीचा विचार करायला हवा

कृपया माझ्या सवयींवर टीका करू नका. मी जुन्या विचारांचा माणूस आहे. विंडो शॉपिंग करतानाही मी आधी किंमत पाहतो आणि मग उत्पादनाकडे लक्ष देतो. गेल्या आठवड्यात मुंबईतील घाटकोपर येथील एका मॉलमध्ये कोणाची वाट पाहत असताना मी स्मार्ट बाजारमध्ये गेलो. आत प्रवेश करताच स्वयंपाकघर व स्नानगृहाशी संबंधित वस्तूंनी माझे स्वागत केले. त्यामध्ये फिनाइल, भांडी धुण्याचा साबण, द्रव क्लिनर आणि इतर डिटर्जंट्स होते. मी फिनाइलची एक बाटली हातात घेतली आणि किंमत पाहून थक्क झालो. त्या ब्रँडेड फिनाइलची किंमत 307 रुपये होती. मी लगेच घरी फोन करून जुन्या फिनाइलच्या बाटलीवरील किंमत विचारली. ती ऐकून मला आणखी मोठा धक्का बसला. जुन्या बाटलीची किंमत केवळ 199 रुपये होती. त्यानंतर मी पेट्रोलियम रसायने किंवा नॅफ्थापासून तयार होणाऱ्या स्वच्छता उत्पादनांच्या किंमती मनात नोंदवून ठेवल्या. उत्पादनांकडून नजर हटवून मी त्या मोठ्या स्टोअरमधील ग्राहकांचे निरीक्षण केले. केवळ मीच नव्हे, तर महिनाभराचा किराणा घेण्यासाठी आलेले अनेक लोक वाढत्या किंमतींमुळे आश्चर्यचकित झाले होते. त्यांच्यात एक समान प्रवृत्ती दिसून आली. घरगुती बजेटवरील वाढत्या ताणामुळे बहुतेक ग्राहक आपला आवडता ब्रँड सोडून त्याच शेल्फवरील स्वस्त पर्याय निवडण्यास तयार होते. वाढत्या किंमती केवळ मध्यमवर्गीयांच्या खर्चाच्या सवयी बदलत नाहीत, तर आपण कोणत्या गोष्टींवर खर्च करायचा हे ठरवण्याची मानसिकताही बदलत आहेत. तरुण महिला आणि कमी उत्पन्न असलेले ग्राहक ब्रँडबद्दलची निष्ठा सोडण्यास अधिक तयार दिसले. एका महिलेने पतीला सांगितले की, नॅफ्थापासून बनणाऱ्या जैवविघटनशील पिशव्यांची किंमत दुप्पट झाल्यामुळे आता ऑनलाइन खरेदीसोबत मिळणाऱ्या कागदी पिशव्यांचा कचऱ्यासाठी वापर करू. वैयक्तिक निगा राखणाऱ्या उत्पादनांमध्ये फार कमी लोक पसंती बदलताना दिसले. मात्र स्वच्छता उत्पादनांच्या बाबतीत जवळपास सर्वजण कमी परिचित ब्रँड खरेदी करण्यास तयार होते. घरी परतल्यानंतर माझी एका खासगी विद्यापीठाच्या मालकाशी चर्चा झाली. त्यांच्या विद्यापीठात वैद्यकीय, परिचारिका महाविद्यालये आणि इतर शैक्षणिक संस्था आहेत. मी माझे हे साधे निरीक्षण त्यांच्याशी शेअर केले. त्यांच्या आवाजातील उत्साह असा होता. जणू मी त्यांच्या मोठ्या समस्येचे उत्तरच शोधून काढले होते. त्यांनी मला थोडा वेळ थांबवून दुसऱ्या फोनवरून फार्मसी विभाग प्रमुखांना संपर्क साधला आणि विद्यापीठात वापरल्या जाणाऱ्या फिनाइल व इतर स्वच्छता उत्पादनांचे पर्याय तयार करण्यास सांगितले. वसतिगृहातील कँटीनमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या भांडी धुण्याच्या पावडर, द्रव क्लिनर आणि इतर स्वच्छता उत्पादनांवर दरवर्षी लाखो रुपये खर्च होतात. फार्मसी विभाग प्रमुखांनी सुचवले की, मोठ्या परिसरांसाठी सोडियम सल्फेट, एसएलईएस (सोडियम लॉरिल ईथर सल्फेट) आणि पाण्याचे मिश्रण उपयोगी ठरू शकते. त्यात जंतुनाशक म्हणून आयसोप्रोपाइल अल्कोहोल मिसळल्यास फरशी लवकर सुकते आणि महागड्या ब्रँडेड फिनाइलशिवायही जीवाणू नष्ट होतात. पाइन ऑइल, पाणी आणि इमल्सिफायर यांचे मिश्रण करून साधे जंतुनाशक तयार करता येते. त्यामुळे 307 रुपयांपेक्षा खूप कमी खर्चात तीच परिचित सुगंध आणि स्वच्छता मिळू शकते. हे ऐकताच मला माझे बालपण आठवले. त्या काळात आम्ही रिठ्याचा वापर करत असू. तो रासायनिक सर्फॅक्टंट्सचा शंभर टक्के नैसर्गिक पर्याय आहे. बियाविरहित लिंबू किंवा लिंबाच्या साली, रिठा, व्हिनेगर आणि समुद्री मीठ एकत्र उकळून आम्ही चरबी काढून टाकणारे प्रभावी भांडी धुण्याचे द्रव तयार करत असू. माझी आई पांढरा व्हिनेगर, पाणी आणि थोडासा भांडी घासण्याचा साबण मिसळून स्वयंपाकघरातील काउंटर, फरशा आणि टाइल्स स्वच्छ करण्यासाठी प्रभावी स्प्रे तयार करायची. फंडा असा की - मोठ्या उद्योगांपुरतेच नव्हे तर आपल्यासारख्या सामान्य कुटुंबांचाही दैनंदिन खर्च सातत्याने वाढत आहे. त्यामुळे खर्चात कपात करून बजेट संतुलित ठेवण्याचे नवे मार्ग शोधणे ही काळाची गरज बनली आहे.