इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांचा कॉलम:मुलांना डिजिटल जगाच्या दुष्परिणामांपासून वाचवा‎

‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎सोशल मीडिया ऑनलाइन गेमिंग आणि जनरेटिव्ह कृत्रिम‎बुद्धिमत्ता (एआय) यांसारख्या तंत्रज्ञानामुळे आजचे‎डिजिटल जग आपल्या जीवनशैलीवर आणि आरोग्यावर‎मोठा प्रभाव टाकते. विशेषतः मुले,तरुणांच्या बाबतीत हा‎परिणाम अधिक ठळक आहे. जगभरात बालपणाची‎घडण डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे नव्याने होत आहे. मुले कशी‎शिकतात, खेळतात व एकमेकांशी कसे जोडले जातात,‎हे मोठ्या प्रमाणावर डिजिटल माध्यमे ठरवतात.‎ आमचा उद्देश कोणत्याही तंत्रज्ञानाला विरोध करणे नाही.‎मात्र डिजिटल वातावरण संधी उपलब्ध करून देते,‎तितकेच ते मुलांच्या आरोग्य व विकासासाठी गंभीर‎धोकेही निर्माण करू शकते, ही वस्तुस्थिती स्वीकारावी‎लागेल. त्यामुळे त्याचे फायदे जास्तीत जास्त मिळवणे‎आणि जोखीम शक्य तितकी कमी करणे ही आपली‎सामूहिक जबाबदारी आहे. योग्य पावले उचलण्यासाठी‎अजून उशीर झालेला नाही; मात्र केवळ वरवरच्या‎सुधारणा करून चालणार नाही. डिजिटल साधने शिक्षण,‎संवाद व आरोग्यसेवांपर्यंत पोहोच वाढवू शकतात. दुर्गम‎किंवा संकटग्रस्त भागातील मुलांसाठी ती मोठी संधी ठरू‎शकतात. अनेक तरुणांना ऑनलाइन माध्यमांतून‎सर्जनशीलता, समुदायभावना व आपलेपणाची जाणीवही‎मिळते. ऑफलाइन जगात उपेक्षित वाटणाऱ्यांसाठी हे‎महत्त्वाचे ठरते. हे फायदे आपोआप मिळत नाहीत.‎कोणाला प्रवेश मिळतो, तंत्रज्ञानाची रचना कशी आहे‎आणि ते कोणाच्या हितासाठी वापरले जाते, यावर त्याचे‎परिणाम अवलंबून असतात. जगभरातील सरकारे आता‎मुलांच्या ऑनलाइन सुरक्षिततेकडे सार्वजनिक‎आरोग्याच्या दृष्टीने पाहू लागली आहेत. ऑस्ट्रेलियाने 16 ‎‎वर्षांखालील मुलांना सोशल मीडिया खाते उघडण्यास ‎‎प्रतिबंध करणारा जगातील पहिला कायदा लागू केला‎आहे. फ्रान्स 15 वर्षांखालील मुलांच्या सोशल मीडिया ‎‎वापरावर निर्बंध आणणारा कायदा करत आहे.‎इंडोनेशियाने 16 वर्षांखालील मुलांसाठी सोशल‎मीडियावर बंदी लागू केली आहे. स्पेननेही अशी योजना ‎‎जाहीर केली आहे. आयर्लंड 16 वर्षांखालील मुलांच्या ‎‎सुरक्षेसाठी वय-आधारित निर्बंध आणि पडताळणी‎प्रणाली विकसित करण्यासाठी युरोपीय संघातील ‎‎भागीदारांसोबत काम करत आहे.‎ ब्रिटननेही 16 वर्षांखालील मुलांसाठी सोशल मीडिया सेवा ‎‎देणाऱ्या प्लॅटफॉर्मवर निर्बंध घालण्याची घोषणा केली‎आहे. त्याचबरोबर थेट प्रक्षेपण (लाइव्ह स्ट्रीमिंग) ‎‎वअनोळखी व्यक्तींशी संपर्क यांवर अतिरिक्त सुरक्षा‎उपाय सुचवले आहेत. कॅनडानेही 16 वर्षांखालील‎मुलांच्या सोशल मीडिया वापरावर निर्बंध आणण्यासाठी ‎‎विधेयक मांडले असून, प्लॅटफॉर्मना ‘सेफ्टी बाय‎डिझाइन’ तत्त्वे आणि अधिक जबाबदारी स्वीकारण्याची‎अट घातली आहे. या उपाययोजनांमधून डिजिटल ‎‎वातावरणासाठी प्रभावी नियमन, वयानुसार योग्य रचना व ‎‎मुलांच्या आरोग्याचे संरक्षण करणाऱ्या मजबूत सुरक्षा ‎‎यंत्रणांची गरज असल्याबाबत जागतिक पातळीवर एकमत ‎‎होत असल्याचे दिसून येते. जागतिक आरोग्य संघटना ‎‎(डब्ल्यूएचओ) संशोधनाला चालना देऊन, देशांना‎तांत्रिक मार्गदर्शन करून आणि सुरक्षित व समतोल‎डिजिटल आरोग्य व्यवस्था उभारण्यासाठी मदत करत‎आहे. आपल्याला ठोस उपायांची गरज आहे; कारण‎डिजिटल जग तटस्थ नाही. त्याची रचना, त्याचे संचालन‎व त्यामागील आर्थिक मॉडेल जीवनावर परिणाम करतात.‎उदाहरणार्थ, रूढीवादी, लैंगिकीकरण करणारा, हिंसक‎किंवा भेदभावपूर्ण मजकूर वारंवार पाहिल्याने मुलांची‎स्वतःविषयी आणि समाजाविषयीची समज प्रभावित होऊ‎शकते. अनेक अल्गोरिदम सत्य माहितीपेक्षा लक्ष वेधून‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎घेणाऱ्या मजकुराला अधिक प्राधान्य देतात. वैयक्तिक‎माहिती संकलित करून लक्ष्यित जाहिराती दाखवण्याची‎पद्धतही चिंतेचा विषय आहे. उपलब्ध संशोधनानुसार,‎डिजिटल माध्यमांचा अतिवापर विशेषतः किशोरवयीन‎मुलांमध्ये चिंता, नैराश्य, झोपेच्या समस्या, आक्रमकता‎आणि आत्महत्येच्या प्रवृत्ती वाढवू शकतो.‎ सोशल मीडिया, गेमिंग व एआयचा अतिरेक एकटेपणा‎वाढवू शकतो. प्रत्यक्ष नातेसंबंध कमकुवत करू शकतो.‎ऑनलाइन लैंगिक शोषण आणि अत्याचाराच्या‎घटनांमध्येही जागतिक स्तरावर वाढ होत आहे. एआयच्या‎साहाय्याने तयार होणारे अपमानास्पद, डीपफेक किंवा‎छळवणुकीचे साहित्य झपाट्याने वाढत आहे. अनेक‎डिजिटल प्लॅटफॉर्म अधिकाधिक वापरकर्ते आकर्षित‎करण्यासाठी तयार करण्यात आले असून, मुलांना‎हानिकारक मजकुरापासून संरक्षण देणाऱ्या सुविधा त्यात‎अपुऱ्या आहेत. जनरेटिव्ह एआय मुलांच्या कल्याणासाठी‎संधी आणि धोके दोन्ही वाढवू शकतो. जबाबदारीने‎वापरल्यास शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रात त्याचा मोठा‎उपयोग होऊ शकतो. मात्र मानवी नातेसंबंध, सहानुभूती‎आणि आत्मसंयमावर त्याचा दीर्घकालीन परिणाम अद्याप‎स्पष्ट झालेला नाही. त्यामुळे या तंत्रज्ञानाकडे सावध‎दृष्टीकोनातून पाहणे म्हणजे नवकल्पनांचा विरोध करणे‎नव्हे. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे आजच्या तरुणांचे मत‎ऐकणे आवश्यक आहे. ते डिजिटल जगाचे सक्रिय‎वापरकर्ते असल्याने अधिक जबाबदार डिजिटल‎वातावरण उभारण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका असू‎शकते. सुरक्षिततेसंबंधी धोरणे तयार करताना त्यांच्या‎अनुभवांचा उपयोग झाला पाहिजे. पालक, काळजीवाहू,‎शाळा आणि समाज यांचाही या चर्चेत सक्रिय सहभाग‎असणे गरजेचे आहे.‎ आपली मुले व तरुण ही बाजारातील वस्तू नाहीत किंवा‎त्यांच्यावर प्रयोग करण्यासाठीची साधने नाहीत. त्यांच्या‎निरोगी व सुरक्षित विकासाला पोषक असे डिजिटल‎वातावरण निर्माण करण्यासाठी सर्वांनी एकत्रित प्रयत्न‎करणे आवश्यक आहे. आपण आज घेतलेले निर्णय‎पुढील अनेक पिढ्यांचे भविष्य घडवणार आहेत.‎ (‘प्रोजेक्ट सिंडिकेट’मधील लेख. या लेखाचे‎सहलेखक जागतिक आरोग्य संघटनेचे‎महासंचालक डॉ. टेड्रोस अधानोम गेब्रेयेसुस‎आहेत.)‎ विचारविश्वावर सखोल‎परिणाम घडवला जातोय‎डिजिटल जग तटस्थ नाही. त्याची रचना‎कशी केली जाते, ते कसे चालवले जाते‎आणि त्यातून आर्थिक लाभ कसा‎मिळवला जातो, यावर आपल्या‎आयुष्याचे अनेक पैलू अवलंबून असतात.‎लैंगिकीकरण, हिंसा किंवा भेदभावाला‎प्रोत्साहन देणारा आशय मुलांसाठी गंभीर‎धोका ठरू शकतो.‎