संजय कुमार यांचा कॉलम:भारताच्या राजकारणात कोणतेही एकसमान ‘युवा मत’ नाही

देशाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये तरुणांच्या आंदोलनांनंतर उदयास येत असलेल्या 'युवा मतदार संघा'च्या शक्यतांवर चर्चा तीव्र झाली आहे. आगामी निवडणुकांमध्ये तरुण काय भूमिका बजावू शकतात, असे प्रश्न उपस्थित होत आहेत. ते निवडणुकीचे निकाल ठरवण्यात निर्णायक भूमिका बजावणार आहेत का? ही चर्चा यासाठीही महत्त्वाची आहे, कारण पुढील वर्षी महत्त्वाच्या राज्यांमध्ये विधानसभा निवडणुका होणार आहेत. यापैकी भाजप उत्तर प्रदेशात गेल्या दहा वर्षांपासून आणि गुजरातमध्ये तर तीन दशकांपासून सत्तेत आहे. भाजपने युवा मतदारांचा किती पाठिंबा गमावला आहे, हे निश्चितपणे सांगता येत नाही, पण सध्या देशातील तरुणांमध्ये एक अस्वस्थता नक्कीच दिसून येत आहे. युवा मतदारांचे मन वाचणे कठीण असू शकते, पण लोकनीती-सीएसडीएसच्या सर्वेक्षणाचे आकडे सांगतात की 2024 च्या लोकसभा निवडणुकीत मोठ्या संख्येने तरुणांनी सहभाग घेतला नव्हता. राज्यांनुसार परिस्थिती वेगवेगळी असू शकते. या निवडणुकीत सर्वात कमी वयाच्या 18-21 वर्षांच्या मतदारांचे मतदान प्रमाण सरासरी मतदानापेक्षा 6% कमी राहिले. 22-25 वयोगटातील 68% मतदारांनी मतदान केले, जे सरासरी मतदानापेक्षा जास्त होते. बिहारमध्ये 18-21 वयोगटातील केवळ 41% तरुणांनी मतदान केले, तर राज्यात एकूण 67.3% मतदान झाले होते. यूपीमध्ये सर्वात कमी वयाच्या मतदारांचे मतदान प्रमाण 51% होते, तर राज्याचे सरासरी मतदान 61.1% राहिले. इतर अनेक राज्यांमध्ये चित्र याउलट होते. मध्य प्रदेशात 18-21 वर्षांच्या मतदारांचे मतदान 89% राहिले, जे एकूण 75.6% मतदानापेक्षा खूप जास्त होते. पंजाबमध्ये हे 77% आणि गुजरातमध्ये 78% राहिले, जे सर्वात कमी वयाच्या मतदारांच्या मोठ्या सहभागाचे दर्शवते. बंगाल आणि तामिळनाडूमध्ये तर युवा मतदारांचा सहभाग विशेषतः खूप जास्त होता. 18-21 वर्षांच्या मतदारांनी बंगालमध्ये 93% आणि तामिळनाडूमध्ये 90% मतदान केले. बंगाल आणि आसाममध्ये 22-25 वयोगटातील मतदारांचे मतदान 95% पर्यंत पोहोचले. ही आकडेवारी दर्शवते की भारतीय राजकारणात कोणतेही एकसमान 'युवा मत' नाही. बंगाल एक महत्त्वाचे उदाहरण सादर करतो की निवडणुकीगणिक तरुणांची पसंती किती वेगाने बदलू शकते. 2021 ते 2026 दरम्यान युवा मतदार लक्षणीयरीत्या तृणमूलकडून भाजपच्या दिशेने सरकताना दिसले. यूपी एक वेगळे चित्र दाखवते. 2022 मध्ये भाजपने सपाला हरवून स्पष्ट विजय मिळवला होता, परंतु युवा मतदारांमध्ये सपा भाजपपेक्षा फार मागे नव्हती. 18-21 वर्षे आणि 22-25 वर्षे, दोन्ही वयोगटांमध्ये भाजप आघाडीने 44% आणि सपा आघाडीने अनुक्रमे 38% आणि 39% मते मिळवली होती. ही उदाहरणे दाखवतात की युवा मतदारांची पसंती वेगवेगळ्या निवडणुकांमध्ये खूप बदलू शकते. हे देखील आवश्यक नाही की युवा मतदार नेहमी जिंकणाऱ्या पक्ष किंवा आघाडीलाच मतदान करतील. ते हरणाऱ्या पक्षालाही पाठिंबा देऊ शकतात, जसे आपण उत्तराखंड आणि बिहारमध्ये पाहिले. उत्तराखंडमध्ये 2022 च्या विधानसभा निवडणुकीत 18-21 वर्षांच्या 48% मतदारांनी काँग्रेसला मतदान केले, तर भाजपला केवळ 33% तरुणांची मते मिळाली. पण निवडणूक भाजपने जिंकली. बिहारमध्ये 2020 च्या विधानसभा निवडणुकीत महागठबंधनने निवडणूक हरली, परंतु एनडीएच्या तुलनेत त्याला तरुण मतदारांचा अधिक पाठिंबा मिळाला. 18-21 वयोगटातील मतदारांनी महागठबंधनला 39% आणि एनडीएला 24% मते दिली होती. तथापि, 2025 मध्ये तरुणांची पसंती बदलली आणि 18-21 वयोगटातील मतदारांपैकी 50% मते एनडीएला मिळाली, तर महागठबंधनला 40% मतदारांनी मतदान केले. परंतु काही प्रसंगी तरुण मतदारांनी राजकीय बदल घडवून आणण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. 2026 मध्ये तामिळनाडू, 2015 आणि 2020 मध्ये दिल्ली आणि 2022 च्या पंजाब विधानसभा निवडणुकीत हे दिसून आले आहे. पंजाबमध्ये आम आदमी पार्टी तरुण मतदारांची सर्वात आवडती पार्टी म्हणून उदयास आली होती आणि तिला विशेषतः सर्वात कमी वयाच्या मतदारांचा मजबूत पाठिंबा मिळाला होता. दिल्लीमध्ये 2015 आणि 2020 च्या निवडणुकांमध्ये आम आदमी पार्टीच्या समर्थनार्थ पडलेली तरुणांची मते तिच्या सरासरी मतांच्या वाट्यापेक्षा सुमारे 10% अधिक होती. पंजाबमध्ये 2022 मध्ये 18-21 वयोगटातील 47% मतदारांनी आम आदमी पार्टीला मतदान केले, तर काँग्रेसला 24% आणि भाजपला केवळ 6% मते मिळाली. एकूणच, तरुण मतदार भारतीय निवडणूक परिदृश्याचा असा एक भाग आहेत, जो सतत बदलत राहतो. त्यामुळे आगामी विधानसभा निवडणुकांमध्ये तरुण मतदार राजकीय दृष्ट्या कसे वागतात, याबद्दल कोणताही अंदाज लावता येत नाही. तरुण मतदार भारतीय निवडणूक परिदृश्याचा असा भाग आहेत, जो सतत बदलत राहतो. त्यामुळे आगामी विधानसभा निवडणुकांमध्ये तरुण मतदार राजकीय दृष्ट्या कसे वागतात, याबद्दल कोणताही अंदाज लावता येत नाही. (हे लेखकाचे स्वतःचे विचार आहेत)