आरती जेरथ यांचा कॉलम:परीक्षा व्यवस्थेवरील विश्वास ‎डळमळणे ही मोठी समस्या‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎

3 मे रोजी झालेल्या नीट-यूजी 2026 परीक्षेची‎(देशभरातील सरकारी वैद्यकीय महाविद्यालयांतील‎प्रवेशासाठीची केंद्रीय परीक्षा) प्रश्नपत्रिका फुटल्यानंतर‎परीक्षा रद्द करण्यात आली. हा निर्णय लाखो विद्यार्थी‎आणि त्यांच्या कुटुंबीयांसाठी मोठ्या धक्क्यापेक्षा कमी‎नव्हता. या विद्यार्थ्यांनी आणि त्यांच्या कुटुंबांनी अनेक‎महिने किंबहुना अनेक वर्षे, या एका परीक्षेमुळे‎भविष्यातील चांगल्या आयुष्याचे दार उघडेल या‎आशेवर आयुष्य रोखून ठेवले होते. आता नव्याने परीक्षा‎21 जून रोजी घेण्याचे निश्चित झाले असले तरी परीक्षा‎रद्द होण्याचा परिणाम अधिक गंभीर होत चालला आहे. ‎‎आतापर्यंत किमान तीन विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली‎असून हजारो विद्यार्थी मानसिक नैराश्याशी झुंज देत ‎‎आहेत. त्यांच्या समोर पुन्हा एकदा चिंता, अनिश्चितता ‎‎आणि कठोर अभ्यासाचे दुष्टचक्र उभे राहिले आहे.‎ सरकारने या प्रकरणाच्या सीबीआय चौकशीचे आदेश‎दिले असून आतापर्यंत नऊ जणांना अटक केली आहे. ‎‎प्रश्नपत्रिका फुटीचे हे प्रकरण आता अनेक शहरांमध्ये ‎‎पसरलेल्या घोटाळ्याचे रूप घेताना दिसत आहे. केंद्रीय‎शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी सरकारला पात्र‎विद्यार्थ्यांना त्रास सहन करावा लागू नये, म्हणून परीक्षा‎रद्द केल्याचे सांगितले. त्यांनी पुढील वर्षापासून‎नीट-यूजी परीक्षा पेन-पेपर पद्धतीऐवजी संगणकावर‎ऑनलाइन घेतली जाईल, असेही स्पष्ट केले. तसेच‎पुनर्परीक्षा द्यायची नसलेल्या विद्यार्थ्यांना परीक्षा शुल्क‎परत दिले जाईल, असेही त्यांनी सांगितले. मात्र, 3 मे‎रोजी परीक्षा दिलेल्या सुमारे 22.05 लाख विद्यार्थ्यांसाठी‎परीक्षा शुल्क महत्त्वाचे नाही. देशातील स्पर्धा परीक्षा‎व्यवस्था विद्यार्थ्यांकडून आणि त्यांच्या कुटुंबीयांकडून‎मोठी किंमत वसूल करते. नुकतेच किशोरवयातून बाहेर‎पडलेल्या मुलामुलींना कोटा, सीकर, प्रयागराज‎यांसारख्या शहरांतील ‘कोचिंग फॅक्टरी’मध्ये पाठवले‎जाते. ते मित्रांपासून दूर जातात. त्यांची दिनचर्या‎विस्कळीत होते आणि ते शारीरिक तसेच मानसिक‎समस्यांशी झुंज देतात. विशेषतः टियर-2 आणि टियर-3‎शहरांतील मध्यमवर्गीय कुटुंबे आपल्या मुलांना वैद्यकीय‎महाविद्यालयात किंवा आयआयटीमध्ये पाठवण्याचे‎स्वप्न पाहतात. त्याग करण्यास तयार असतात. कोचिंग‎संस्थांची फी आणि मुलांच्या राहणीमानाचा खर्च‎भागवण्यासाठी ते आयुष्यभराची बचत पणाला‎लावतात. अनेकदा ते दुसऱ्या मुलांच्या लग्नाला विलंब‎करतात, अगदी स्वतःच्या उपचारांनाही पुढे ढकलतात.‎कारण त्यांना आशा असते की, त्यांची मुले एक दिवस‎पात्र डॉक्टर, अभियंता बनतील किंवा प्रतिष्ठित नोकरी‎मिळवतील. सरकारी संस्थांमधील अभियांत्रिकी आणि‎वैद्यकीय शिक्षणासारख्या प्रमुख व्यावसायिक‎अभ्यासक्रमांच्या परीक्षा केंद्रीकृत पद्धतीने घेण्यासाठी‎2018 मध्ये एनटीएची स्थापना झाली होती. एनटीएतर्फे‎आयआयटीसाठी जेईई (मेन), नीट-यूजी,‎सीयूईटी-यूजी, यूजीसी-नेट आणि सीएसआयआर-नेट‎यांसारख्या परीक्षा घेतल्या जातात. मात्र, प्रश्नपत्रिका‎फुटी आणि परीक्षा रद्द होण्याच्या वादांमुळे तिची प्रतिमा‎सातत्याने मलिन होत आहे. शिक्षण मंत्रालयाने 2024‎मध्ये संसदेत दिलेल्या माहितीनुसार एनटीएने 240‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎परीक्षा यशस्वीपणे घेतल्या होत्या. मात्र, त्याच‎कालावधीत प्रतिष्ठित पदे आणि प्रवेशांशी संबंधित‎किमान 16 महत्त्वाच्या परीक्षा स्थगित कराव्या लागल्या‎होत्या. 2025 मध्ये शिक्षणविषयक संसदीय स्थायी‎समितीने नमूद केले की, 2024-25 या कालावधीत‎एनटीएने घेतलेल्या 14 स्पर्धा परीक्षांपैकी किमान पाच‎परीक्षांमध्ये प्रश्नपत्रिका फुटी आणि निकाल प्रक्रियेतील‎त्रुटींसारख्या गंभीर समस्या आढळल्या.‎ सर्वात गंभीर बाब म्हणजे नीट-यूजी प्रथमच अशा‎घोटाळ्यात अडकलेली नाही. 2024 मध्येही‎प्रश्नपत्रिका फुटली होती. त्या वर्षी हे प्रकरण सर्वोच्च‎न्यायालयात गेले होते. न्यायालयाने प्रश्नपत्रिका‎फुटल्याचे मान्य केले होते, मात्र पुनर्परीक्षेमुळे‎विद्यार्थ्यांवर मोठा ताण येईल, असे सांगत परीक्षा रद्द‎करण्यास नकार दिला होता. प्रश्नपत्रिका फुटी आणि‎इतर समस्या सातत्याने एनटीएच्याच मागे का लागल्या‎आहेत, याचे उत्तर शिक्षण मंत्रालयाने द्यायला हवे. कारण‎एनटीएतर्फे न घेतल्या जाणाऱ्या सीबीएसई आणि‎यूपीएससीसारख्या परीक्षा बहुतांश वेळा अशा‎समस्यांपासून दूर राहिलेल्या दिसतात.‎ (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे.)‎ युवकांना समान संधी देणारी पारदर्शक‎व्यवस्था असावी, अशी धारणा‎असलेल्या परीक्षा प्रणालीच्या‎विश्वासार्हतेलाच मोठा धक्का बसला‎आहे. वारंवार निराशा करणाऱ्या संस्थेवर‎लोकांनी अखेर किती काळ विश्वास‎ठेवायचा?‎