एन. रघुरामन यांचा कॉलम:चांगली शेती म्हणजे काय पिकवायचे नाही हे जाणून घेणेही होय

प्रत्येक शेतकऱ्याला आपले पीक चांगल्या प्रकारे वाढावे असे वाटते. म्हणून जेव्हा तो खत, विशेषतः युरिया टाकतो, तेव्हा तो पिकाला पोषण देत आहे असे त्याला वाटते. परंतु अनेकदा तो एका महत्त्वाच्या प्रश्नाकडे लक्ष देत नाही—तो केवळ पिकालाच पोषण देत आहे की त्यासोबत उगवलेल्या तणांनाही? शेतीत ही मोठी चूक ठरू शकते. जेव्हा शेतकरी गरजेपेक्षा जास्त खत टाकतो, तेव्हा तो केवळ पिकालाच नव्हे, तर तणांनाही पोषण देत असतो. ही तणे सूर्यप्रकाश, पाणी, पोषकद्रव्ये आणि जागेसाठी पिकाशी स्पर्धा करतात. दुसऱ्या शब्दांत, आपल्या पिकाचे नुकसान करणाऱ्या वनस्पतींच्या वाढीसाठी तो पैसे खर्च करत असतो. सरकार युरिया अनुदानावर दरवर्षी २ लाख कोटी रुपये खर्च करत असताना हा मुद्दा आणखी महत्त्वाचा ठरतो. १६९ जिल्ह्यांमध्ये युरियाचा असामान्यपणे जास्त वापर झाल्यामुळे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक (कॅग) यांनी खत अनुदान प्रणाली आणि त्यातील संभाव्य गैरव्यवहाराची चौकशी सुरू केली आहे. मात्र या समस्येची आणखी एक बाजूही आहे, जिच्याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. शेतकरी वापरत असलेल्या प्रत्येक किलोग्रॅम खताचा पूर्ण फायदा त्यांना मिळत आहे का? युरिया हा पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक असलेल्या पोषकद्रव्य नायट्रोजनचा स्रोत आहे. मात्र याच नायट्रोजनमुळे तणांचीही वाढ होते. त्यामुळे अतिरेकी युरियामुळे पिकांसोबत तणांचीही वाढ होऊ शकते. क्रिस्टल क्रॉप प्रोटेक्शन लिमिटेडचे ईडी आणि एमडी अंकुर अग्रवाल यांच्या मते, काही भागांमध्ये शेतांचा मोठा हिस्सा तणांनी व्यापलेला असतो. असा विचार करा की, शेतकरी अशा शेतात खत टाकतो तेव्हा ज्या पोषकद्रव्यांवर तो खर्च करीत आहे, त्यातील काही भाग अशा वनस्पतींना मिळू शकतो, ज्या अखेरीस बाजारात विकल्या जाणाऱ्या उत्पादनाचा भाग होणारच नाहीत. म्हणूनच भारतीय शेतीमध्ये तण व्यवस्थापन हे खत व्यवस्थापनाइतकेच महत्त्वाचे असले पाहिजे. दशकानुदशके आमचे लक्ष जल-कार्यक्षमतेवर राहिले आहे. ठिबक सिंचन आणि अचूक सिंचनामुळे शेतकऱ्यांना पिकाच्या गरजेनुसार सिंचन करण्यास मदत झाली, त्यामुळे पाण्याचा अपव्यय कमी झाला. पोषकद्रव्यांचे व्यवस्थापन आणि तण नियंत्रणासाठीही आपण अशीच पद्धत स्वीकारली पाहिजे. पिकाला आवश्यक गोष्टी योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी मिळतील, हे उद्दिष्ट असले पाहिजे. तणांना पोषण मिळू नये. यासाठी समन्वित प्रयत्नांची गरज आहे. जशा खासगी कंपन्या हँडवॉशिंग डे साजरा करून आणि हात धुण्याच्या उत्पादनांचा प्रचार करून ग्रामीण भारतात हात धुण्याची सवय लावत आहेत, त्याचप्रमाणे सरकार आणि कृषिरसायन कंपन्यांनीही प्रात्यक्षिके, प्रशिक्षण आणि विस्तार कार्यक्रमांद्वारे शेतकऱ्यांपर्यंत कृषीविषयक ज्ञान पोहोचवले पाहिजे. खासगी कृषी कंपन्यांनीही विविध पिके, मातीचे प्रकार आणि शेतांच्या आकारमानानुसार व्यावहारिक उपाय विकसित केले पाहिजेत. कृषी विद्यापीठांनीही तणांची ओळख आणि व्यवस्थापनाला अभ्यासक्रमात महत्त्व दिले पाहिजे. विद्यार्थ्यांना शेतांमध्ये आणि बाजारपेठांमध्ये पाठवले पाहिजे, जेणेकरून त्यांना शेतकऱ्यांच्या समस्या समजून घेता येतील. आपल्या देशातील ६०% पेक्षा जास्त असलेल्या अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी ही माहिती विशेषतः उपयुक्त ठरू शकते. तणांच्या पोषणावर पैसे खर्च करणे किंवा त्यांच्यामुळे आपल्या मर्यादित पिकाचा काही भाग गमावण्याचा धोका ते पत्करू शकत नाहीत. तणांची वेळीच ओळख करणे, योग्य यांत्रिक आणि सांस्कृतिक पद्धतींचा अवलंब करणे, पीक फेरपालट करणे आणि तणनाशकांचा विवेकपूर्ण वापर करणे यामुळे मोठा फरक पडू शकतो. खत मातीची तपासणी आणि पिकाच्या गरजेनुसारच द्यावे, अधिक खत देणे नेहमीच चांगले असते या समजुतीने नव्हे. यातून मिळणारा मोठा धडा साधा आहे. शेतकऱ्याचे काम केवळ पिकाला पोषण देणे नाही, तर तणांना पोषण मिळणार नाही याची खात्री करणेही आहे. शेवटी, निरोगी शेत ते नसते जिथे प्रत्येक रोपाची चांगली वाढ होते; तर ते असते जिथे योग्य रोपाला अधिक चांगली वाढ होण्याची संधी मिळते. मुद्दा असा आहे की, पिकाला पोषण देताना तणांना पोषण देऊ नका. शेतीमध्ये कोणाला पोषण द्यायचे याची माहिती असण्याइतकेच, कोणाला पोषण द्यायचे नाही हे जाणून घेणेही तितकेच आवश्यक आहे.

This post was originally published on this site.



शहर

महाराष्ट्र

गुन्हा

राजकीय

विडियो गॅलेरी

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *