प्रा. चेतनसिंह सोळंकी यांचा कॉलम:‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎ऊर्जेसाठी इतर देशांवर अवलंबून राहणे हे अनेक समस्यांचे मूळ‎

ट्रम्प यांच्या निर्णयांमुळे जगाला कितीही नुकसान झाले‎असले तरी एक फायदा म्हणजे त्यांनी आपल्याला‎आधुनिक जीवनातील एक धोकादायक त्रुटी समजून‎घेण्यास मदत केली आहे. ही ऊर्जा वापरावर आपले‎अत्यधिक अवलंबित्व आहे. ते आपल्या आरोग्यावर,‎पर्यावरणावर आणि अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम‎करत आहे. इराण, युक्रेन आणि पश्चिम आशियातील‎वाढत्या संघर्षांदरम्यान जग पुन्हा एकदा ऊर्जा संकटावर‎चर्चा करत आहे. कच्च्या तेलाच्या किमती वाढत आहेत.‎पुरवठा कपात जाहीर केली जात आहे. अनेक देशांमध्ये‎इंधनाबद्दल चिंता व्यक्त केली जात आहे. भारतातही‎एलपीजी पुरवठ्यावर आणि किमतींवर दबाव आल्याच्या‎बातम्या येत आहेत. प्रत्येक वेळी असे घडते तेव्हा‎आपल्याला आठवण येते की आधुनिक जग उर्जेवर किती‎अवलंबून आहे.‎ आज मानवी जीवनाचे जवळपास प्रत्येक कार्य उर्जेद्वारे‎चालते. सकाळी दात घासण्यापासून ते मोबाईलवर मेसेज‎पाठवण्यापर्यंत. स्वयंपाक करण्यापासून ते प्रवास‎करण्यापर्यंत - प्रत्येक व्यवहारात उर्जेचा वापर समाविष्ट‎असतो. मग आपल्याला ते लक्षात येवो किंवा नाही.‎आधुनिक अर्थव्यवस्था, उद्योग, वाहतूक व दळणवळण हे‎सर्व ऊर्जेवर अवलंबून आहेत. ऊर्जेशिवाय जीवनाची‎कल्पना करणे कठीण आहे. समस्या अशी आहे की‎आजही जगातील बहुतेक ऊर्जा कोळसा, पेट्रोलियम‎आणि नैसर्गिक वायू सारख्या कार्बन-आधारित‎स्रोतांपासून येते. ही ऊर्जा पृथ्वीवर समान रीतीने वितरित‎केलेली नाही. काही देशांमध्ये या संसाधनांचे साठे आहेत‎तर काहींना त्यांच्या गरजांसाठी ती आयात करावी‎लागतात. हे असमान वितरण जागतिक अवलंबित्व आणि‎असुरक्षिततेचे मूळ आहे. एखादा देश ऊर्जेसाठी इतर‎देशांवर अवलंबून असतो तेव्हा ऊर्जा केवळ आर्थिक‎संसाधन बनत नाही तर एक राजकीय आणि धोरणात्मक‎शस्त्र देखील बनते. तेल व वायू पुरवठ्यातील बदल संपूर्ण‎जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम करू शकतात आणि‎करतात. ऊर्जा पुरवठ्यावरील नियंत्रण कधीकधी तणाव,‎संघर्ष आणि देशांमधील युद्धे देखील निर्माण करते.‎कार्बन-आधारित ऊर्जेवरील हे अवलंबित्व केवळ‎राजकीय असुरक्षितता निर्माण करत नाही तर‎पर्यावरणाला गंभीर धोका देखील निर्माण करते. कोळसा,‎तेल आणि वायूचा वापर आपल्या पृथ्वीच्या वातावरणात‎मोठ्या प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर प्रदूषक‎सोडतो. वाढती उष्णता, असामान्य पाऊस, दुष्काळ आणि‎पूर यासारख्या घटना या घटनेचा परिणाम आहेत.‎अशाप्रकारे कार्बन ऊर्जा आपल्याला दुहेरी समस्या‎निर्माण करते : एकीकडे ती पर्यावरणाला हानी पोहोचवते‎आणि दुसरीकडे ती देशांमधील परस्परावलंबन आणि‎अस्थिरता वाढवते. जग कार्बन ऊर्जेवर अवलंबून असेल‎तितके ते अधिक असुरक्षित व कमकुवत बनते. या‎संदर्भात ऊर्जा स्वराज्याची संकल्पना महत्त्वाची आहे.‎ऊर्जा स्वराज्य म्हणजे ऊर्जेमध्ये स्वावलंबन. याचा अर्थ‎बाह्य ऊर्जा स्रोतांपासून स्वतःला पूर्णपणे वेगळे करणे‎असा नाही तर आपण स्थानिक पातळीवर स्वतःची ऊर्जा‎निर्माण करणे आणि शक्य तितकी विवेकीपणे वापरणे‎असा आहे. असे म्हणतात की आपण सुधारणा केली तर‎जग सुधारू शकते. एखादा समाज आणि देश स्थानिक‎पातळीवर स्वतःची ऊर्जा निर्माण करण्यास सुरुवात करतो‎तेव्हा तो ऊर्जेचा गैरवापर थांबवतो आणि ऊर्जेचे मूल्य‎समजतो. तेव्हा त्याचे बाह्य स्रोतांवरील अवलंबित्व कमी‎होते. यामुळे पर्यावरणाचे नुकसान कमी होतेच. त्याशिवाय‎आर्थिक, राजकीय स्थिरता देखील वाढते. 2020 मध्ये‎सुरू झालेली माझी ऊर्जा स्वराज यात्रा याच कल्पनेवर‎आधारित आहे. या प्रवासाचा उद्देश केवळ नवीन ऊर्जा‎तंत्रज्ञान स्वीकारण्याची गरज नाही तर उर्जेबद्दल आपले‎वर्तन , विचार बदलावा असा संदेश देणे आहे.‎ आज जग वारंवार ऊर्जा संकटांना आणि संघर्षांना तोंड‎देत आहे. तेव्हा हे समजून घेणे आवश्यक आहे की केवळ‎अधिक ऊर्जा शोधण्यातच नाही तर योग्य ऊर्जा स्रोत‎निवडण्यात आणि त्यांचा सुज्ञपणे वापर करण्यातच खरा‎तोडगा असतो. आपण ऊर्जेबाबत स्वावलंबी आणि‎जबाबदार झालो तर आपण केवळ हवामान संकट कमी‎करतो असे नाही तर जगाला अधिक स्थिर आणि सुरक्षित‎देखील बनवू शकतो.‎ (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)‎