विश्व अवयवदान दिन विशेष: डायलिसिसच्या पलीकडे जाऊन चांगले आयुष्य जगण्यासाठी मृत-दाता अवयवदान वाढवण्याची गरज; एका दात्यामुळे कसे बदलते रुग्णाचे संपूर्ण आयुष्य?"

भारतात किडनी निकामी होऊन जगणाऱ्या रुग्णांची संख्या दिवसेंदिवस वाढताना दिसत आहे. अशा मूत्रपिंड (किडनी) विकार जडलेल्या आणि निकामी झालेल्या रुग्णांसाठी दीर्घकालीन डायलिसिस (Dialysis) आणि किडनी प्रत्यारोपण (Kidney Transplant) या दोन प्रमुख पर्याय उपचारासाठी उपलब्ध असतात. रुग्णाने यापैकी कोणता पर्याय निवडला, याचा त्याच्या आयुष्याचा दर्जा, जगण्याचे स्वातंत्र्य आणि दीर्घकालीन आरोग्यावर अत्यंत खोल परिणाम होतो.

डायलिसिस आणि किडनी प्रत्यारोपण यांमधील फरक:

• डायलिसिस (जीवनरक्षक उपचार): डायलिसिस ही एक कृत्रिम पद्धत आहे, जी शरीराबाहेर रक्ताचे शुद्धीकरण करण्याचे काम करते. ज्या रुग्णांची किडनी निकामी होते, त्यांना आठवड्यातून दोन ते तीन वेळा हॉस्पिटलमध्ये जाऊन ३ ते ५ तास डायलिसिस करावे लागते. जरी डायलिसिस हा रुग्णांचे प्राण वाचवणारा महत्त्वाचा उपचार असला, तरी तो दीर्घकाळात शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या थकवणारा ठरतो. यात रुग्णाच्या खाण्यापिण्यावर आणि प्रवासावर अनेक कडक निर्बंध असतात.

• किडनी प्रत्यारोपण (उत्तम आरोग्याचा पर्याय): वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य असल्यास, यशस्वी किडनी प्रत्यारोपण हे डायलिसिसच्या तुलनेत अधिक स्वातंत्र्य आणि उत्तम दीर्घकालीन आरोग्य परिणाम देते. प्रत्यारोपणानंतर रुग्ण आपले दैनंदिन आयुष्य अधिक सामान्य पद्धतीने जगू शकतात. खाण्यापिण्यावरील निर्बंध कमी होतात आणि त्यांना मशीनवर किंवा रुग्णालयावर सतत अवलंबून राहावे लागत नाही.

भारतापुढील मोठे आव्हान - अवयवदानाची तफावत:

• वैद्यकीय विज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी भारतात आजही योग्य वेळी योग्य दात्याची (Donor) किडनी न मिळाल्यामुळे हजारो रुग्ण मृत्यूच्या छायेत जगत आहेत.

• सध्याच्या आकडेवारीनुसार, भारतातील तब्बल ७३,०० हजारांहून अधिक (७३,०००+) रुग्ण किडनी प्रत्यारोपणाच्या प्रतीक्षेत वेटिंग लिस्टवर आहेत.

• मृत-दाता अवयवदानाचा (Cadaveric Organ Donation) दर आपल्या देशात अद्यापही अपुरा असल्यामुळे ही प्रतीक्षा यादी दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे. जनजागृतीच्या अभावामुळे आणि काही सामाजिक गैरसमजुतींमुळे अवयवदानाचे प्रमाण हवे त्या प्रमाणात वाढत नाहीये.

एका अवयवदानामुळे बदलू शकते आयुष्य:

• "अवयवदान हा केवळ एक निर्णय नसून तो एखाद्यासाठी पुनर्जन्म आणि जीवनदान आहे". ब्रेन डेड झालेल्या व्यक्तीच्या कुटुंबीयांनी घेतलेला एक धाडसी आणि संवेदनशील निर्णय अनेक रुग्णांना नवीन आयुष्य देऊ शकतो.

• जास्तीत जास्त नागरिकांनी अवयवदानाबाबत पुढे येणे, जनजागृती मोहिमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेणे आणि आपल्या मृत्यूनंतर अवयव दान करण्याचा संकल्प करणे आजच्या काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे, जेणेकरून या प्रतिक्षेतील हजारो रुग्णांचे प्राण वाचू शकतील.