चांगल्या प्रशासकीय अधिकाऱ्याकडून ‘नाही’ म्हणण्याच्या क्षमतेची अपेक्षा केली जायची. असा एक काळ होता. असा अधिकारी राजकीय नेत्याशी असहमती दर्शवताना अजिबात संकोचत नसे. आपल्या विरोधाला निष्ठेचा अभाव मानले जाईल की काय, अशी भीती त्याला वाटत नसे. दुसरीकडे राजकीय नेतेही आपल्या विचारांवर ठाम राहणाऱ्या अधिकाऱ्याच्या धैर्याचा आदर करत असत. तो संबंध आता हळूहळू संपताना दिसत आहे. प्रशासकीय अधिकाऱ्यांना कधीकाळी भारताची ‘स्टील फ्रेम’ म्हटले जायचे. देशात राजकीय बदल झाले तरी हे अधिकारी कामात सातत्य ठेवतील व अडचणीचे वाटले तरी नेहमी व्यावसायिक सल्लाच देतील, अशी त्यांच्याकडून अपेक्षा होती. मंत्री हे राजकीय इच्छेचे प्रतिनिधित्व करतात. परंतु सनदी अधिकाऱ्याने मंत्र्यांना हे सांगणे अपेक्षित होते की प्रशासकीयदृष्ट्या काय शक्य आहे, कायदेशीरदृष्ट्या काय स्वीकारार्ह आहे आणि संस्थात्मक दृष्टीने काय योग्य आहे. राजकीय नेत्यांना ‘अनुकूल अधिकाऱ्यांची’ गरज नेहमीच राहिली आहे. पण यात नोकरशाहीसुद्धा निर्दोष नाही. किंबहुना अधिकारी स्वतःहूनच राजकीय नेत्याला तडजोड करण्यास तयार असल्याचे सुचवण्याची शक्यता जास्त असते. परंतु या वृत्तीने प्रशासकीय सेवेच्या त्या मूल्याला कमकुवत केले आहे. त्यानुसार अधिकाऱ्याची पहिली निष्ठा तो काम करत असलेल्या संस्थेशी असली पाहिजे. त्याची निष्ठा संविधान, कायदा व लोकहिताशी असायला हवी- पदावरील व्यक्तीशी नाही.या तडजोडीचे फायदे नोकरशाहीलाही मिळतात. आवडीची पोस्टिंग, सेवाकाळातील मुदतवाढ, पदोन्नती, सत्तेच्या जवळ राहण्याची संधी किंवा कारकिर्दीत कोणताही अडथळा येणार नाही याचे आश्वासन. यातून परस्पर सोयींवर आधारित एक युती तयार होते. राजकीय नेत्याला निष्ठा हवी असते; तर नोकरशहाला संरक्षण. दोघेही एकमेकांच्या गरजा पूर्ण करतात. मला न्यूयॉर्कमधील एक घटना आठवते. एका मंत्र्याची पत्नी विमानतळावर आली असता तिच्या स्वागतासाठी मंत्र्याचे खाजगी सचिव काही मिनिटे उशिरा पोहोचले. यासाठी त्या सचिवाचा जाहीर अपमान करण्यात आला. तरीही त्यांनी ते गुपचूप सहन केले. कारण त्यांना खाजगी सचिवाचे पद गमावायचे नव्हते. कराराच्या अटींवर काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना जर अशा प्रकारे सत्तेपुढे मान झुकवावी लागत असेल, तर ही अत्यंत लाजीरवाणी गोष्ट आहे. त्यांना पदाने मिळणारा आत्मसन्मान पुन्हा मिळवणे गरजेचे आहे. कारण प्रशासकीय सेवा ही सरकारचे निर्णय नागरिकांसाठी प्रत्यक्ष व्यवहारात आणणारी जागा आहे. यात संस्था स्वतः भ्रष्टाचाराचा भाग बनतात तेव्हाच भ्रष्टाचार फोफावतो. एखादे अयोग्य काम करण्यासाठी नेत्याला ते पूर्ण करून देणाऱ्या अधिकाऱ्याची गरज असते. तर दुसरीकडे, नियमांकडे दुर्लक्ष करण्याच्या बदल्यात संरक्षण हवे असणाऱ्या अधिकाऱ्याला राजकीय पाठिंब्याची गरज असते. हे परस्परावलंबन दिवसेंदिवस मजबूत होत जाते, ज्यामुळे प्रामाणिक अधिकारी एकाकी पडतात.वास्तविक, अशा वातावरणात प्रामाणिक अधिकारीच नकोसा व्यक्ती बनतो. त्याची वारंवार बदली केली जाते. त्याला ‘अडेलतट्टू’ किंवा ‘अडथळा आणणारा’ ठरवले जाते, त्याच्यावर ‘संघभावनेचा’ अभाव असल्याचा आरोप केला जातो. प्रशासकांनी आपली निष्पक्षता गमावली, तर नागरिकांचे हक्क केवळ कायद्यावर अवलंबून राहत नाहीत. ते हक्क नागरिकाची ओळख कोणाशी आहे, तो कोणत्या गटाशी जोडलेला आहे आणि तो किती लाच देऊ शकतो, यावर ठरू लागतात. हे कायद्याच्या राज्याच्या मूळ भावनेच्या पूर्णपणे विरोधात आहे. म्हणूनच ‘स्टील फ्रेम’ला पुन्हा मजबूत करण्यासाठी सुधारणा आवश्यक आहेत. पहिली सुधारणा: बदल्या आणि नियुक्त्यांची प्रक्रिया पारदर्शक व स्पष्ट नियमांनी बांधलेली असावी. तसेच प्रामाणिकपणे काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना पूर्ण संरक्षण मिळाले पाहिजे. दुसरी सुधारणा : महत्त्वाचे निर्णय आणि निर्देशांची लेखी नोंद सक्तीची केली पाहिजे, जेणेकरून तोंडी आदेश देऊन नंतर त्यापासून मागे हटण्याची वाव राहणार नाही. तिसरी सुधारणा: व्हिसलब्लोअर अधिकाऱ्यांना विश्वासार्ह संस्थात्मक संरक्षण मिळाले पाहिजे. चौथी सुधारणा: व्यावसायिक कौशल्य आणि प्रामाणिकपणाचा योग्य सन्मान केला पाहिजे. राजकीय नेत्यांनी हेसुद्धा समजून घेतले पाहिजे की, त्यांच्याशी असहमती दर्शवणारा अधिकारी हा त्यांचा विरोधकच असेल असे नाही. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) बेकायदा आदेशांना विरोध करणाऱ्या व्हिसलब्लोअर अधिकाऱ्यांना संरक्षण मिळाले पाहिजे. व्यावसायिक कौशल्य व प्रामाणिकपणाचा सन्मान व्हायला हवा. राजकीय नेत्यांनी हे समजून घ्यावे की, त्यांच्याशी असहमती दर्शवणारा अधिकारी हा त्यांचा विरोधक नसतो.
This post was originally published on this site.
हे पण वाचा-
शहर
- पुणे: रिंगरोड'ला अजित पवारांचे नाव देण्याच्या मागणीवरून रोहित पवारांनी राज्य सरकारची केली कोंडी; पुण्यतिथीला आंदोलनाचा इशारा
- छत्रपती संभाजीनगर: आधी जीआर, मगच माघार!; सुधारित वेतनश्रेणीसाठी राज्यातील ३४ हजार न्यायालयीन कर्मचारी बेमुदत संपावर, कामकाज ठप्प
- मुंबई: बाळासाहेब ठाकरेंच्या स्मृती दालनाचं उद्घाटन कोण करणार? उद्धव ठाकरेंनी स्पष्टच सांगितले, सत्ताधाऱ्यांना लगावला टोला
- मुंबई: लोकलमध्ये धक्कादायक थरार! दोन प्रवाशांच्या भांडणात फेकलेला चाकू घुसला तिसऱ्याच निष्पाप प्रवाशाच्या छातीत; अंधेरीतील घटना
महाराष्ट्र
- पुणे: भक्तीचा महासागर! प.पू. श्री शंकर महाराजांच्या प्रगटदिन सोहळ्याला उत्साहात सुरुवात, दिवसभर दर्शनासाठी उसळली अलोट गर्दी
- कोल्हापुर: केएसए फुटबॉल लीगचा महासंग्राम १ डिसेंबरपासून सुरू होणार; वेळापत्रक जाहीर, कधी अन् कोणत्या संघात रंगणार सामने?
- पुणे: रिंगरोड'ला अजित पवारांचे नाव देण्याच्या मागणीवरून रोहित पवारांनी राज्य सरकारची केली कोंडी; पुण्यतिथीला आंदोलनाचा इशारा
- छत्रपती संभाजीनगर: आधी जीआर, मगच माघार!; सुधारित वेतनश्रेणीसाठी राज्यातील ३४ हजार न्यायालयीन कर्मचारी बेमुदत संपावर, कामकाज ठप्प
गुन्हा
- गोंदिया: उदमांजर शिकारप्रकरणी सहा जण जेरबंद; गोंदिया वनविभागाची धडक कारवाई, कामठा परिसरातील घटना
- कोल्हापूर: पुणे रेल्वे प्रवासादरम्यान धक्कादायक घटना हातकणंगलेत रेल्वेखाली सापडून विवाहितेचा संशयास्पद मृत्यू; आत्महत्या की घातपात? चर्चांना उधाण
- पुणे: आळंदीत दिवसाढवळ्या थरारक रक्तपात! जुन्या वादातून पीसीएमटी चौकात रिक्षाचालकावर खंजीराने जीवघेणा हल्ला; परिसरात एकच दहशत
- धाराशिव: मोबाईलसाठी पैसे दिले नाही म्हणून जन्मदात्या वडिलांची झोपेतच हत्या; पोटच्या मुलाच्या कृत्याने धाराशिव हादरले!
राजकीय
- नवी दिल्ली: धावत्या कारमध्ये सीएनजीचा भीषण स्फोट; २ आमदारांसह ६ जण जखमी!
- पुणे: लग्नाचं आमिष दाखवून फसवणूक केल्याचा आरोप करत महिलेचा सर्वसाधारण सभेत आत्मदहनाचा प्रयत्न
- मुंबई: 'आंबा चोरला म्हणून फाशी नसते, नीट पेपरफुटीवर चंद्रकांत पाटलांचं वादग्रस्त वक्तव्य; मूल गमावलेल्या आईला लेकरू कुठल्या बाजारातून आणाल? काँग्रेस-मनसेचा संताप'
- नवी दिल्ली: पंतप्रधान मोदींचं सीजेपी आंदोलनावर मोठं भाष्य, 'युवकांच्या भविष्याशी खेळणाऱ्यांना सोडणार नाही, कठोर कारवाईचा इशारा!'
इतर
- आजचे राशिभविष्य १४ नोव्हेंबर २०२६: बुधादित्य योग आणि शनिकृपेमुळे या राशींचे नशीब उजळणार, जाणून घ्या काय सांगते तुमचे भविष्य!
- आजचे राशिभविष्य १३ नोव्हेंबर २०२६: जाणून घ्या तुमचे आजचे ग्रहमान आणि भविष्य!
- आजचे राशिभविष्य १२ नोव्हेंबर २०२६: गुरु बनवणार पॉवरफुल योगाचा संयोग, या राशींच्या हातात खेळणार पैसा!
- आजचे राशिभविष्य ३१ ऑक्टोबर २०२६ : त्रिग्रह योगाचा तिप्पट लाभ, जाणून घ्या कशी असेल तुमची रास!
मनोरंजन
- 'ईथा' चित्रपटावरून नवा वाद; विठाबाई नारायणगावकर यांच्या कुटुंबीयांचा तीव्र आक्षेप
- ओटीटीवर दाखल झाला 'खालिद के शिवाजी'; छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा अनोखा प्रवास आता घरबसल्या अनुभवता येणार!
- मनोरंजन: दिलजीत चा चित्रपट वादाच्या भोवऱ्यात,काय आहे कारण ?
- मराठी हॉरर -कॉमेडी चित्रपट 'भूतम भयम्'!! अभिनेत्री छाया कदम यांचा भीतिदायक लूक समोर
देश विदेश
- गोवा: शरीरात रक्ताचा शेवटचा थेंब असेपर्यंत लोकहिताचे काम करत राहणार आरोग्यमंत्री विश्वजित राणे यांची गोवा येथे गर्जना
- नवी दिल्ली: पाठिंब्याबाबत शरद पवार गटाच्या संकेतांमुळे NDAला मिळाले बळ; संसदेत १० ते १५ मते अधिक मिळण्याची शक्यता
- कर्नाटक: सौंदत्ती रेणुका देवीच्या दर्शनाला निघालेल्या पुण्यातील कुटुंबावर काळाचा घाला; भीषण अपघातात एकाच कुटुंबातील तिघे जागीच ठार!
- गोवा: महिलांना स्वावलंबी व आत्मनिर्भर बनविण्यावर सरकारचा विशेष भर; आरोग्यमंत्री विश्वजीत राणे यांचे महत्त्वपूर्ण प्रतिपादन


























Subscribe to my channel



