चेतन भगत यांचा कॉलम:आयआयटीमधील आत्महत्येच्या ‎घटना काय सांगत आहेत?‎

‎‎‎‎‎‎‎‎आपण समजतो की कोणत्याही विद्यार्थ्यासाठी‎आयआयटीमध्ये प्रवेश मिळवणे ही मोठी उपलब्धी असते.‎म्हणूनच अशा विद्यार्थ्यांनी आनंदी असायला हवे. किंवा‎किमान दुःखी तर नक्कीच नसावे. स्वतःचा जीव देण्याचा‎तर प्रश्नच उद्भवत नाही. तरीही, गेल्या आठवड्यात‎आयआयटी मुंबईच्या आणखी एका गुणवंताने आत्महत्या‎केली. असे करणारा तो पहिला विद्यार्थी नव्हता. या‎वर्षाच्या पहिल्या सात महिन्यांत आयआयटी मुंबईच्या तीन‎विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केलीय. आरटीआय आधारे‎केलेल्या रिपोर्टिंगमधून समजले की 2025 मध्ये संपूर्ण‎आयआयटी सिस्टीममध्ये 15 विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या‎केली होती, तर 2021 ते 2025 दरम्यान असे पाऊल ‎‎उचलणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या 65 होती.‎ आयआयटी मुंबईने सुरुवातीला सांगितले होते की, ‎‎विद्यार्थ्याला परीक्षेदरम्यान फोनचा वापर करताना पकडले ‎‎गेले आणि त्याने प्रश्नपत्रिका एका एआय प्लॅटफॉर्मवर ‎‎अपलोड केली. याच्या काही तासांनंतरच त्याचा मृतदेह ‎‎त्याच्या खोलीत पंख्याला लटकलेल्या अवस्थेत‎आढळला. नंतर विद्यार्थ्याच्या कुटुंबाने जातीवर आधारित ‎‎छळाचा आरोप लावला. तपास पूर्ण झाल्यानंतर‎प्रकरणाशी जोडलेली तथ्ये समोर येतील, पण ही घटना‎समाजातील अनेक व्यापक मुद्द्यांना समोर आणते. यात‎जीवनात काहीतरी करून दाखवण्याचा अत्यधिक दबाव,‎परीक्षांमधील कॉपीबाबतचा आपला दृष्टिकोन,‎शिक्षणावरील एआयचा प्रभाव आणि मानसिक आरोग्य‎या सर्वांचा समावेश आहे. आयआयटीमध्ये प्रवेश‎मिळवणारा जवळपास प्रत्येक विद्यार्थी आपल्या शहराची‎किंवा परिसराची शान असतो. शाळेत टॉपर असलेल्या‎अशा विद्यार्थ्यांना शेजारी, मित्र आणि नातेवाइकांमध्ये‎खूप सन्मान मिळतो. पण आयआयटीमध्ये पोहोचल्यानंतर‎ते अशा लोकांनी भरलेल्या वर्गात असतात, जे अगदी‎त्यांच्यासारखेच असतात. जेव्हा संपूर्ण वर्ग टॉपरनी‎भरलेला असतो, तेव्हा प्रत्येकजण टॉपर असू शकत नाही.‎बऱ्याच जणांना मध्यभागी राहावेच लागते. कुणाला ना‎कुणाला सर्वात खालीही यावे लागते. ज्या व्यक्तीची संपूर्ण‎ओळखच एक गुणवंत आणि सर्वोत्तम कामगिरी करणारा‎विद्यार्थी म्हणून बनलेली असते, त्याच्यासाठी वर्गात केवळ‎एक सामान्य विद्यार्थी बनण्याची नवी वास्तविकता अत्यंत‎धक्कादायक असू शकते. कदाचित याच कारणामुळे‎काही विद्यार्थी कॉपीसारख्या अनैतिक मार्गांचा आधार‎घेऊ लागतात. अमेरिकेतील अनेक सर्वोत्तम‎कॉलेजांमध्ये कॉपी करण्याला अत्यंत गांभीर्याने घेतले‎जाते. अनेकदा यावर कठोर शिस्तभंगाची कारवाई होते.‎पण भारतात परीक्षेत कॉपी करताना पकडलेल्या‎विद्यार्थ्याचे काय करायचे, याबद्दल आपण आजही स्पष्ट‎नाहीत. ज्या समाजात भ्रष्टाचार मोठ्या प्रमाणावर आहे,‎जिथे ‘टेबलाखालची’ कमाई एखाद्या उपलब्धीसारखी‎दाखवली जाते, तिथे आपण हे ठरवू शकलो नाही की‎कॉपी करण्याकडे कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहिले जावे.‎भारतीय कॉलेजांमध्ये कॉपी करणे सामान्य आहे आणि‎अनेकदा त्याकडे दुर्लक्ष केले जाते. एआयने तर ही समस्या‎अधिकच गंभीर बनवलीय. आपल्याला नव्याने विचार‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎करावा लागेल की आपण परीक्षा कशा आयोजित‎कराव्यात, जेणेकरून एआयने कॉपी करणे शक्य होणार‎नाही. आयआयटीतील आत्महत्या आपल्याला काहीतरी‎सांगतात. भौतिकशास्त्र, गणिताचे प्रश्न सोडवण्यासाठी‎चांगली बौद्धिक क्षमता ही एक आणि मानसिक आरोग्य‎असणे ही दुसरी गोष्ट. कदाचित सारे आयआयटीयन्स‎मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्यांशी यामुळेच संघर्ष‎करतात. कारण त्यांच्या सुरुवातीच्या शैक्षणिक‎वर्षांपासूनच त्यांना अत्यंत तीव्र स्पर्धेला सामोरे जावे‎लागले आहे. तुम्हाला एखादी व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या‎संघर्ष करताना दिसली, तर तिच्याकडे दुर्लक्ष करू नका.‎तिच्याशी बोला, कोणत्याही जजमेंटशिवाय तिचे म्हणणे‎ऐकून घ्या आणि गरज पडल्यास व्यावसायिक मदतीसाठी‎प्रोत्साहित करा. कुणास ठाऊक, असे करून तुम्ही‎एखाद्याचा जीव वाचवत असाल.‎ (हे लेखकाचे स्वतःचे विचार आहेत)‎ एक समाज म्हणून आपल्याला अशा‎घटनांवर विचार करण्याची गरज आहे.‎आपण असा समाज घडवू नये, ज्यात‎शैक्षणिक स्पर्धा व्यक्तीच्या ओळखीचा‎इतका मध्यवर्ती भाग बनेल की, अपयश‎आल्यास त्याला स्वतःचे महत्त्व‎गमावल्यासारखे वाटेल.‎