एन. रघुरामन यांचा कॉलम:आपल्याला काय हवे आहे – संस्कृतीत बदल की कठोर कारवाई?

1. ‘मला डॉक्टर व्हायचे होते. मी नेहमी चांगले गुण मिळवण्यासाठी अभ्यास करत असे. पण जपान्यांनी मला सांगितले की अभ्यास का महत्त्वाचा आहे. तेथील शिक्षणाचे मूळ तत्त्व हे आहे की तंत्रज्ञानातील प्रगती जिज्ञासेमुळे झाली आहे.’ 2. ‘संपूर्ण देश स्वच्छ आहे. आपल्याला तिथे प्लास्टिकचा एक तुकडाही दिसणार नाही. मी त्यांच्या दयाळूपणा, सहानुभूती आणि जबाबदारीच्या भावनेने खूप प्रभावित झालो.’ 3. ‘मी जपानी लोकांचा सिव्हिक सेन्स पाहून थक्क झालो. तिथे लोकांच्या चेहऱ्यावर नेहमी हास्य असते.’ या गोष्टी कोणत्याही महान व्यक्तीने सांगितलेल्या नाहीत, तर गुरुवारी या प्रतिक्रिया कर्नाटकातील त्या तीन विद्यार्थ्यांच्या होत्या. ते 56 भारतीय विद्यार्थ्यांच्या गटासोबत काशिवा येथील ‘शिबुरा इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’मध्ये गेले होते. तिथे त्यांनी नोबेल पारितोषिक विजेत्यांसह प्रमुख वैज्ञानिकांच्या विशेष वर्गांना उपस्थिती लावली. जपानच्या प्रमुख विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांना भेटी दिल्या. जपानी हायस्कूलच्या विद्यार्थ्यांसोबत सामाजिक उपक्रमांमध्ये भाग घेतला आणि तिथली संस्कृती अनुभवली. त्याच गुरुवारी कोलकाता येथे राज्याच्या नगरविकासमंत्री अग्निमित्रा पॉल यांनी घोषणा केली की, ‘पुढील तीन महिने आम्ही जनजागृती आणि पायाभूत सुविधा उभारणी मोहीम राबवू. लोकांना रस्त्यावर कचरा न फेकण्याचे आवाहन करू. तीन महिन्यांनंतर 1 सप्टेंबरपासून कचरा पसरवणाऱ्यांवर दंड आकारला जाईल.’ या मुलांसाठी सर्वात मोठा धडा हा होता की, तिथल्या शाळांमध्ये नागरी जबाबदारी, नैतिकता, सहानुभूती आणि संयम शिकवण्यावर जास्त भर दिला जातो. हा अनुभव या विद्यार्थ्यांना सवय असलेल्या अनुभवापेक्षा अगदी वेगळा होता. भारतीय शिक्षण व्यवस्थेत ‘स्टेम’ (STEM - विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित), बोर्डाच्या परीक्षा आणि लहान वयापासूनच इंग्रजीवरील प्रभुत्वाला अतिशय प्राधान्य दिले जाते. भारतात यशाचे मोजमाप बहुधा गुण, रँक आणि पुस्तकी ज्ञानाने केले जाते. तर जपानमध्ये, विशेषत: सुरुवातीच्या आणि विशेष विकासाच्या टप्प्यांवर, यश यावरून मोजले जाते की मूल आपले दैनंदिन जीवन किती चांगल्या प्रकारे हाताळते, टीमला किती सहकार्य करते आणि किती भावनिक कणखरपणा दाखवते. तिथल्या अभ्यासक्रमाकडे बारकाईने पाहिले तर, तो जाणीवपूर्वक असा बनवला आहे की ज्यामुळे स्वतंत्र आणि नागरी भान असलेले प्रौढ घडवले जातील. तिथे स्वयंपाक आणि शिलाईदेखील शिकवली जाते, ज्याला ‘कतैका’ म्हणतात. हा कोणताही निरुपयोगी विषय नसून, ‘होम इकॉनॉमिक्स’ म्हणून जपानमध्ये मुले आणि मुली या दोघांसाठीही तो सक्तीचा विषय आहे. विद्यार्थी हे केवळ मोठे झाल्यावर पालक किंवा घरगुती मदतनिसांवर अवलंबून राहू नये म्हणून शिकत नाहीत, तर यामध्ये ते पोषण समतोल, बजेटिंग आणि कपड्यांची दुरुस्ती शिकतात. त्यानंतर संगीत आणि खेळ येतात. ते याला बौद्धिक विकास, भावनिक अभिव्यक्ती आणि सामूहिक सामंजस्याचे आवश्यक साधन मानतात. जपानमध्ये बालपणीच्या जड शैक्षणिक परीक्षा जाणीवपूर्वक टाळल्या जातात. तिथे अशी मान्यता आहे की शाळेच्या सुरुवातीच्या वर्षांत मुलांना परीक्षेतील गुणांच्या आधारे ‘स्मार्ट’ आणि स्ट्रगलिंग अशा श्रेणींमध्ये विभागण्याऐवजी, त्यांच्यात चारित्र्य, वागणूक आणि समाजाप्रति जवळीक निर्माण केली पाहिजे. जपानचे शिक्षण मंत्रालय या व्यवस्थांना स्पष्टपणे ‘इकिरू चिकारा’ नावाच्या तत्त्वाभोवती गुंफते, ज्याचा अर्थ आहे- ‘जगण्याचा उत्साह’. याचा उद्देश तीन मुख्य स्तंभांमध्ये समतोल साधणे हा आहे: 1. शैक्षणिक योग्यता, केवळ पाठांतरासाठी नाही तर समस्या सोडवण्यासाठी. 2. समृद्ध मानवी गुण, म्हणजेच नैतिकता, सहानुभूती आणि नागरी जबाबदारी. 3. आरोग्य आणि शारीरिक कणखरपणा, जो चिकाटी आणि स्वयंशिस्त आणतो. जपानी शाळांचा अर्थ केवळ शैक्षणिक अभ्यासापेक्षा खूप मोठा आहे. त्या चारित्र्य घडवण्याच्या संपूर्ण यंत्रणेप्रमाणे काम करतात, जिथे नैतिकता, नागरी कर्तव्य आणि कडक सामाजिक शिस्त दैनंदिन जीवनात समाविष्ट केली जाते. पुस्तकांच्या पलीकडे जाऊन विद्यार्थी शाळा चालवण्यात सक्रिय सहभाग घेतात, कठोर क्लब उपक्रमांमध्ये भाग घेतात आणि स्पर्धा परीक्षांची तयारी करतात. फंडा असा आहे की, ही लढाई नैतिकता आणि दबावामधील आहे. जर तुम्हाला भावी पिढीसाठी हे युद्ध जिंकायचे असेल, तर त्यांना शालेय दिवसांतच सहानुभूतीचा धडा शिकवणे निवडा, जेणेकरून आपल्याला कारवाईसाठी कायदे बनवण्यास भाग पडावे लागणार नाही.