हिंदू धर्मातील तिथीचे महत्त्व नेमकं काय? कोणतेही शुभकार्य चांगल्या तिथीला का केले जाते?

सनातन धर्म आणि भारतीय संस्कृतीत तारखांना विशेष महत्त्व आहे. भारतीय परंपरेत चंद्राच्या गतीच्या आधारे तारखा निश्चित केल्या जातात. म्हणूनच त्यांना चांद्रमास म्हटले जाते. वर्ष मास आणि मास तारखांमध्ये विभागले गेले आहे. सनातन धर्मात उत्सव, उत्सव आणि सर्व शुभ आणि शुभ कामे तारखांवर आधारित असतात. यात 15 कृष्ण आणि 15 शुक्ल पक्ष तारखा आहेत. शुक्ल पक्षाचा शेवटचा दिवस पौर्णिमा आहे. या दिवशी आकाशात पौर्णिमा असते. त्याचप्रमाणे कृष्ण पक्षाच्या शेवटच्या दिवशी जेव्हा आकाशात चंद्र नसतो तेव्हा त्याला अमावस्या म्हणतात. या 30 तारखांना पाच भागांमध्ये विभागले गेले आहे. नंद, भद्रा, जया, रिक्ता आणि पूर्णा. आज आम्ही तुम्हाला त्यांच्याबद्दल सांगणार आहोत, तर मग जाणून घेऊया त्यांचे अर्थ काय आहेत? तसेच, तुम्हाला माहित आहे का की व्हॅक्यूममध्ये शुभ गोष्टी का केल्या जात नाहीत?

भारतीय कालगणनेत पंचांग याला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. पंचांगाच्या पाच अंगांपैकी (तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण) तिथी हे एक मुख्य अंग मानले जाते. तिथी म्हणजे सूर्य आणि चंद्र यांच्या परस्पर अंतरावर आधारित चंद्रदिवस. सूर्य-चंद्राच्या दीर्घांशातील १२ अंशांचा फरक झाला की एक तिथी पूर्ण होते. त्यामुळे तिथी ही शुद्ध खगोलशास्त्रीय गणनेवर आधारित असते आणि ती चंद्राच्या कलांशी निगडित आहे. प्रत्येक महिन्यात शुक्ल पक्ष आणि कृष्ण पक्ष असे दोन पक्ष असतात; शुक्ल पक्षात अमावस्येनंतर चंद्र वाढत जातो आणि पौर्णिमेला पूर्णत्वाला पोहोचतो, तर कृष्ण पक्षात तो क्षीण होत अमावस्येला अदृश्य होतो.

प्रत्येक तिथीची स्वतःची ऊर्जा, स्वभाव आणि देवता मानली जाते. उदाहरणार्थ, एकादशी व्रतासाठी, चतुर्थी गणेशपूजेसाठी, पौर्णिमा दान-धर्मासाठी आणि अमावस्या पितृतर्पणासाठी महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे कोणते धार्मिक कार्य, व्रत, उपवास किंवा उत्सव कोणत्या दिवशी करायचा हे तिथीनुसार ठरवले जाते. तिथीचे महत्त्व केवळ धार्मिक विधींमध्येच नाही, तर दैनंदिन जीवनातील शुभाशुभ निर्णयांमध्येही आहे. विवाह, गृहप्रवेश, नामकरण, मुंडन किंवा व्यवसायाची सुरुवात यांसाठी योग्य तिथी निवडली जाते, कारण प्रत्येक तिथीचा मानसिक आणि आध्यात्मिक परिणाम मानला जातो. काही तिथी शुभकार्यासाठी अनुकूल मानल्या जातात, तर काही तिथी संयम आणि साधनेसाठी योग्य समजल्या जातात. तिथीमुळे मनःस्थिती, भावनांचा प्रवाह आणि कार्याची यशस्वीता प्रभावित होते अशी पारंपरिक धारणा आहे. याशिवाय, अनेक सण आणि उत्सव तिथीनुसारच साजरे केले जातात, त्यामुळे भारतीय संस्कृतीतील कालगणना चंद्रचक्राशी घट्ट जोडलेली आहे. तिथी आपल्याला निसर्गाच्या लयीत जगण्याची शिकवण देते आणि वेळेचा आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून विचार करण्यास प्रवृत्त करते. म्हणूनच पंचांगातील तिथी हे केवळ दिनदर्शिकेतील एक घटक नसून, धार्मिक आचार, सांस्कृतिक परंपरा आणि वैयक्तिक जीवनशैली यांना दिशा देणारे महत्त्वाचे अंग आहे.

तारखांचे पाच प्रकार नाद तिथी : प्रत्येक महिन्याच्या दोन पंधरवड्यांचा पहिला दिवस म्हणजे कृष्ण आणि शुक्ल पक्षातील प्रतिपदा, षष्ठी आणि एकादशीला नंद तिथी म्हणतात. या तिथीला शेवटचे 24 मिनिटे वगळता सर्व प्रकारची शुभ आणि शुभ कामे करता येतात. भद्रा तिथी : प्रत्येक महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या द्वितीय, सातव्या आणि बाराव्या तिथीला भद्रा म्हणतात. पूजा-अर्चा, उपवास, जप, दान इत्यादी गोष्टी अत्यंत शुभ आहेत. या दिवशी तुम्ही वाहन देखील खरेदी करू शकता. यात मांगलिक आणि शुभ गोष्टी केल्या जात नाहीत. प्रत्येक महिन्यातील अष्टमी, त्रयोदशी, कृष्ण आणि शुक्ल पक्ष या तिथीला जया तिथी म्हणतात. लष्करी कामे, दरबारी काम, वाहन खरेदी आणि कलात्मक कामांसाठी ही तारीख खूप शुभ आहे. रिक्त तिथी: प्रत्येक महिन्यातील कृष्ण आणि शुक्ल पक्षाची चतुर्थी, नवमी आणि चतुर्दशी या तिथींना रिक्त म्हणतात. या तारखा अशुभ मानल्या जातात. त्यांना रिक्त तारखा म्हणतात. ज्योतिषशास्त्रानुसार रिकाम्या तारखा अशुभ मानल्या जातात कारण त्यात केलेल्या शुभ कार्याचे फायदे फार काळ मिळत नाहीत. पूर्ण तिथी : पंचमी, दशमी, पौर्णिमा, अमावस्या या दिवसांना पूर्ण तिथी म्हणतात. यामध्ये अमावस्या वगळता सर्व तिथींवर शुभ आणि शुभ कार्य करता येते.