एन. रघुरामन यांचा कॉलम:जेव्हा नशीब अंध:कार निर्माण करते, तेव्हा नव्या इनोव्हेटर्सनी प्रकाश आणण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे

उत्तराखंडच्या चमोली जिल्ह्यातील पीपलकोटी येथे निर्माणाधीन जलविद्युत प्रकल्पाच्या बोगद्यात नुकताच झालेला अपघात आठवा. 13 ऑगस्ट रोजी संध्याकाळी 7:05 वाजता अचानक बोगद्यात पाणी भरून ढिगाऱ्यात अनेक मजूर अडकले आणि ही जागा धोकादायक रेस्क्यू झोन बनली. बेपत्ता लोकांच्या शोधात रेस्क्यू वर्कर्स 24 तास चिखल, अस्थिर परिस्थिती आणि वाढत्या जलस्तराशी झुंजज होते. 18 ऑगस्टपर्यंत मृतांची संख्या 10 झाली. अपघातावेळी रेस्क्यू वर्कर्स आणखी एका अशा शत्रूशी लढत होते, जो रोज संध्याकाळी डोंगरांत येतो आणि त्याला रोखण्याची क्षमता कोणातच नव्हती- तो म्हणजे अंधार. रेस्क्यू टीममध्ये कदाचित कोणीतरी म्हटले असेल की, ‘जर अपघात सकाळी 7:05 वाजता झाला असता तर आपण सूर्यप्रकाशात अधिक चांगले काम करू शकलो असतो.’ आता याच बचाव कार्याची कल्पना एका असाधारण शक्यतेसह करा. रात्री पाऊस पडत आहे. बोगद्याचे प्रवेशद्वार चिखल आणि ढिगाऱ्याने वेढलेले आहे. दृश्यमानता कमी आहे. रेस्क्यू टीमला काम सुरू ठेवायचे आहे. पण एक्सकेव्हेटरची प्रत्येक हालचाल, अस्थिर ढिगाऱ्याचे प्रत्येक निरीक्षण आणि रेस्क्यू वर्कर्सचे प्रत्येक पाऊल अत्यंत कठीण होत चालले आहे. तेव्हाच कंट्रोल रूममध्ये कोणीतरी म्हणते, ‘सूर्य सुरू करा करा.’ हे ऐकायला सायन्स फिक्शनसारखे वाटेल, पण कॅलिफोर्नियाची कंपनी ‘रिफ्लेक्ट ऑर्बिटल’ असे काहीतरी बनवण्याचा प्रयत्न करत आहे, जे या शक्यतेच्या अगदी जवळ आहे. ही कंपनी असे सॅटेलाइट विकसित करत आहे, ज्यावर मोठे रिफ्लेक्टिव्ह सरफेस लावलेले असतील. हे सरफेस सूर्यास्तानंतर अंतराळातून सूर्यप्रकाशाला पृथ्वीवर निवडक ठिकाणी रि-डायरेक्ट करू शकतील. कंपनीचे घोषित व्हिजन आहे- ‘सनलाईट ऑन डिमांड.’ या तंत्रज्ञानाच्या संभाव्य उपयोगांमध्ये सर्च अँड रेस्क्यूचाही समावेश आहे. कल्पना करा की पीपलकोटीच्या रेस्क्यू झोनवरून ‘रिफ्लेक्ट ऑर्बिटल’चा एखादा सॅटेलाइट जात आहे. त्याचा आरसा निश्चित क्षेत्राकडे वळवला गेला आहे. अंतराळातून सूर्यप्रकाश रि-डायरेक्ट केला गेला. काही क्षणांपूर्वीच हिमालय क्षेत्राच्या अंधारात बुडालेल्या रेस्क्यू साईटवर अचानक अतिरिक्त प्रकाश येतो. एक्सकेव्हेटर ऑपरेटर ढिगारा अधिक स्पष्ट पाहू शकतो. रेस्क्यू टीम बोगद्याच्या तोंडावरील बदल पाहू शकते. बचाव साधने नेणारे वर्कर्स अधिक विश्वासाने पुढे जाऊ शकतात. मेडिकल टीम ट्रीटमेंट एरिया बनवू शकते. सर्च टीम दिवसाच्या प्रकाशाची वाट पाहण्याऐवजी शोध सुरू ठेवू शकते. हे तंत्रज्ञान शक्तिशाली फ्लड लाईट्स, जनरेटर किंवा रेस्क्यू इक्विपमेंटला पर्याय नसेल. हे बंद बोगद्यात दुपारसारखा प्रकाश निर्माण करू शकणार नाही. पण ‘रिफ्लेक्ट ऑर्बिटल’च्या पहिल्या डेमॉन्स्ट्रेशनमधून अशी अपेक्षा आहे की, सॅटेलाइट एकदा गेल्यानंतर सुमारे पाच मिनिटांसाठी पौर्णिमेच्या चंद्राएवढा प्रकाश मिळू शकेल. कंपनी 2026 मध्ये आपला पहिला डेमॉन्स्ट्रेशन सॅटेलाइट पाठवण्याची योजना आखत आहे. ऐकायला हे नवल आहे, पण दुसऱ्या दृष्टीने विचार करा, बचाव कार्यात नेहमीच कोणत्या चमत्काराची प्रतीक्षा नसते. अनेकदा यात केवळ दृश्यमानतेची गरज असते. जर काही अतिरिक्त मिनिटांच्या उपयुक्त प्रकाशामुळे टीमला सुरक्षित मार्ग ओळखण्यास, हालचाली पाहण्यास, मशिनरी अधिक अचूकतेने लावण्यास किंवा महत्त्वपूर्ण शोध सुरू ठेवण्यास मदत मिळाली, तर समजा की तंत्रज्ञानाने आधीच असे काहीतरी साध्य केले, जे आणीबाणीत पैशानेही खरेदी केले जाऊ शकत नाही. आणि ते म्हणजे संकटातील गोल्डन अवर. पारंपारिकपणे जगाने आपत्तींचा सामना करण्यासाठी आधीपासूनची उपलब्ध साधनेच चांगली बनवलीत- मजबूत एक्सकेव्हेटर, उत्तम ड्रोन, थर्मल कॅमेरे, कम्युनिकेशन सिस्टिम, हेलिकॉप्टर आणि मेडिकल इक्विपमेंट. ही वेगळी प्रतिक्रिया रिफ्लेक्ट ऑर्बिटलसारख्या कंपन्यांना रंजक बनवते. निश्चितच, हे तंत्रज्ञान सध्या एक्सपेरिमेंटल आहे. अस्ट्रॉनॉमी, लाइट पोल्युशन, वाईल्ड लाईफ आणि रिफ्लेक्टेड सनलाईटच्या जबाबदारीपूर्ण वापराबाबत गंभीर प्रश्नही आहेत. रिफ्लेक्ट ऑर्बिटल स्वतः म्हणते की त्यांचे सुरुवातीचे डेमॉन्स्ट्रेशन नियंत्रित आणि मर्यादित ठेवण्यासाठी डिझाईन केले गेले. फंडा असा की, प्रश्न काहीशा वेगळ्या पद्धतीने विचारला जावा : जर नाइट रेस्क्यूच्या वेळी व्हिजिबिलिटी नसेल, तर प्रकाशासाठी पृथ्वीच्या पलीकडेही पाहू शकतो का? नव्या युगातील इनोव्हेटर्स ग्राउंड इन्फ्रास्ट्रक्चरशिवाय अनेक गोष्टी उपलब्ध करून देण्याचे मार्ग शोधत आहेत. आणि हीच गोष्ट त्यांना स्पेशल जनरेशन बनवते.