प्रियदर्शन यांचा कॉलम:एका युद्धातून बाहेर पडून दुसऱ्या‎युद्धाकडे जाणारी मानवता‎

‎‎‎‎‎‎‎‎श्रीकांत वर्मा त्यांच्या ‘युद्ध नायक’ या कवितेत‎लिहितात. ‘अभी / कल ही की तो बात है / ढाका / एक‎मांस के लोथड़े की तरह / फेंक दिया गया था / युद्ध कब‎शुरू हुआ था हिन्द-चीन में? / हृदय में दो करोड़ साठ‎लाख घाव लिए / वियतनाम / बीसवीं सदी के बीच से‎गुजरता है / अभी / कल ही की तो बात है / यूरोप / एक‎युद्ध से निकलकर / दूसरे युद्ध की ओर / इस तरह चला‎गया था / जैसे कोई नींद में चलता हुआ व्यक्ति।’‎ या कवितेचा कालखंड थोडा बदलला—ढाका ऐवजी‎‘गाझा’ वाचले, व्हिएतनाम ऐवजी ‘इराक’,‎‘अफगाणिस्तान’ किंवा येणारा ‘इराण’ वाचले व युरोप‎ऐवजी ‘अमेरिका’—तर असे वाटेल की जग पुन्हा त्याच ‎‎काळात आहे. अहंकार आणि प्रमादात लिप्त नेत्यांच्या ‎‎संघर्षात जग तिसऱ्या महायुद्धाकडे सरकत आहे.‎ रशिया-युक्रेन, इस्रायल-हमास, भारत-पाकिस्तान, ‎‎आर्मेनिया-अझरबैजान, अमेरिका-इराण—हे सर्व‎एकतर जवळच्या भूतकाळात लढले आहेत किंवा ‎‎वर्तमानात लढत आहेत अथवा भविष्यात लढण्याची‎तयारी करत आहेत. रशिया आणि अमेरिका यांच्यातील ‎‎‘स्टार्ट’ (स्ट्रॅटेजिक आर्म्स रिडक्शन ट्रीटी) हा करार 5‎फेब्रुवारी रोजी संपला असून तो पुढे नेण्यात दोन्ही‎बाजूंना रस दिसत नाही. अमेरिकेने व्हेनेझुएलामध्ये ज्या‎प्रकारे दादागिरी करत घुसखोरी केली, त्यानंतर चीन‎तैवानमध्ये घुसण्याची संधी शोधत असेल तर त्यात‎आश्चर्य नाही. पूर्वी म्हटले जायचे की पुढचे महायुद्ध‎पेट्रोलसाठी होईल, नंतर म्हटले गेले पाण्यासाठी होईल,‎पण आता असे वाटते की पेट्रोल असो वा पाणी, हे सर्व‎केवळ राजकीय वर्चस्वासाठीची साधने आणि कारणे‎म्हणून वापरली जातील. पण ही वेळ का येत आहे?‎दोन महायुद्धांचा हिशेब लावला तर त्यात सुमारे दहा‎कोटी लोक मारले गेले होते. आज जेव्हा काही देशांकडे‎पृथ्वीला अनेक वेळा नष्ट करू शकतील अशा‎अण्वस्त्रांचा साठा आहे, तेव्हा अशा युद्धातील विनाश‎किती मोठा असेल,याची कल्पना कोणाला आहे का?‎आपण खरोखरच आइन्स्टाइनने सांगितलेला तो विनोद‎खरा करणार आहोत का की, तिसरे महायुद्ध कोणत्याही‎शस्त्रांनी लढले जावो, चौथे मात्र दगडांनी लढले‎जाईल? कारण मानवी सभ्यतेला पुन्हा शून्यातून सुरुवात‎करावी लागेल. ती सुरुवात होऊ शकेल की नाही हे‎सांगणे कठीण आहे, कारण तेव्हा ही पृथ्वी अब्जावधी‎वर्षांपूर्वीसारखी जंगले आणि समुद्रांनी भरलेली नसेल,‎तर ती जळून खाक झालेल्या एखाद्या अग्निपिंडाची‎सुकत चाललेली राख असेल.‎ ही कल्पना भयानक वाटते. पण ही कल्पनादेखील‎यामुळेच शक्य होत आहे कारण जगातील मोठ्या आणि‎बलाढ्य देशांच्या शिरस्थानी अनेक भीतिदायक आणि‎संशयास्पद लोक बसले आहेत. हे लोकशाहीचे अपयश‎आहे की विचारसरणीचे? हे रुग्ण आणि वृद्ध‎भांडवलशाहीसमोर व्यर्थ ठरवलेली नैतिकता आणि‎मूल्यांच्या ऱ्हासाचे प्रकरण आहे का? हा नफेखोर मुक्त‎बाजाराचा खेळ आहे का, ज्यात एका बाजूला ‘एपस्टीन‎फाइल्स’ बाहेर येतात आणि दुसऱ्या बाजूला राष्ट्रवाद,‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎जातीयवाद, साम्यवाद आणि सैन्यवाद यांची‎हातमिळवणी दिसते? हे रुग्ण, नफेखोर आणि सत्ताप्रेमी‎लोक स्वतःला वाचवण्यासाठी ‘युद्धवादाचा’ आश्रय घेत‎आहेत का?‎ या प्रश्नांची उत्तरे सोपी नाहीत. चर्चिल यांनी त्यांच्या‎‘सेकंड वर्ल्ड वॉर’ या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत लिहिले‎आहे की, रुझवेल्ट यांनी त्यांना विचारले होते की या‎युद्धाला काय नाव द्यावे. चर्चिल यांनी उत्तर दिले होते—‎हे ‘फ्युटाइल वॉर’ (Futile War) म्हणजेच ‘निरर्थक‎युद्ध’ होते—आणि इतर युद्धांच्या तुलनेत हे थांबवणे‎अधिक सोपे होते.‎ 21 व्या शतकाची 25 वर्षे उलटल्यानंतर पुन्हा एकदा‎आपण अशाच वळणावर उभे आहोत, जिथे अनेक‎निरर्थक युद्धे आपली प्रतीक्षा करत आहेत. ही युद्धे सुरू‎करणे जेवढे सोपे आहे, तेवढेच ती थांबवणेदेखील सोपे‎आहे—पण या दिशेने कुणी पुढाकार घेत आहे का?‎ (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)‎