शरण शरण एकनाथा: संत एकनाथ महाराज म्हणजे समाजप्रबोधनाची अखंड ज्योत; वाचा, नाथ षष्ठीनिमित्त विशेष लेख...!

भारतीय संतपरंपरेत अनेक संतांनी भक्ती, समता आणि मानवतेचा संदेश देत समाजाला नवी दिशा दिली. या परंपरेतील अत्यंत तेजस्वी आणि प्रबोधनकारक व्यक्तिमत्त्व म्हणजे संत एकनाथ महाराज. वारकरी संप्रदायातील या महान संताने आपल्या लेखनातून, अभंगातून, भारुडातून आणि हरिपाठातून समाजाला भक्तीबरोबरच विवेक, समता आणि सामाजिक जागृतीचा मार्ग दाखवला. संत एकनाथ महाराज षष्ठी हा दिवस त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देणारा आणि त्यांच्या विचारांचे पुनःस्मरण करून देणारा पवित्र दिवस आहे. संत एकनाथ महाराजांचा जन्म पैठण या ऐतिहासिक नगरीत झाला. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर आध्यात्मिक संस्कार झाले. त्यांच्या गुरूंचे नाव जनार्दन स्वामी होते. गुरूंच्या सहवासातून त्यांना ज्ञान, भक्ती आणि समाजकार्याची प्रेरणा मिळाली. पुढे त्यांनी आयुष्यभर भागवत धर्माची पताका उंचावत समाजात समतेचा आणि भक्तीचा संदेश दिला. संत एकनाथ महाराजांनी लिहिलेली ग्रंथसंपदा अत्यंत समृद्ध आहे. त्यांनी “एकनाथी भागवत”, “भावार्थ रामायण”, अभंग, भारुड आणि हरिपाठ अशा विविध माध्यमांतून सामान्य जनतेपर्यंत अध्यात्मिक विचार पोहोचवले. त्या काळात संस्कृतमधील ग्रंथ सर्वसामान्यांना समजत नसत. त्यामुळे संत एकनाथ महाराजांनी मराठी भाषेतून अध्यात्माचे ज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचवले. त्यामुळे ज्ञानाचा प्रकाश सर्व समाजघटकांपर्यंत पोहोचला. एकनाथांच्या भारुडांमध्ये समाजप्रबोधनाचा विलक्षण आविष्कार दिसतो. भारुड हा केवळ मनोरंजनाचा प्रकार नसून समाजातील अंधश्रद्धा, ढोंग, अन्याय आणि चुकीच्या रूढींवर केलेला प्रभावी प्रहार आहे. संत एकनाथ महाराजांनी भारुडातून समाजातील भोंदूपणा, जातीय अहंकार, लोभ आणि अज्ञानावर कठोर टीका केली. त्याचबरोबर त्यांनी लोकांना सदाचार, सत्य, संयम आणि भक्तीचा मार्ग दाखवला. संत एकनाथ महाराजांच्या जीवनातील अनेक प्रसंग त्यांच्या महानतेची साक्ष देतात. त्यांनी सर्व मानवांना समान मानले. त्या काळात समाजात अस्पृश्यतेची प्रथा प्रबळ होती. मात्र, संत एकनाथ महाराजांनी त्या प्रथेला धैर्याने विरोध केला. त्यांनी सर्व जातीधर्मातील लोकांशी प्रेमाने वागून मानवतेचा आदर्श निर्माण केला. “देव सर्वांमध्ये आहे” ही त्यांची शिकवण होती. त्यांच्या अभंगांतून अत्यंत साध्या आणि सुबोध भाषेत जीवनमूल्ये व्यक्त झाली आहेत. भक्ती म्हणजे केवळ पूजा-अर्चा नसून सत्य, करुणा, दया आणि मानवसेवा हीच खरी भक्ती आहे, असा संदेश त्यांनी दिला. त्यामुळे त्यांच्या विचारांचा प्रभाव आजही वारकरी संप्रदायात आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनात ठळकपणे दिसून येतो. संत एकनाथ महाराजांची आणखी एक महत्त्वाची देणगी म्हणजे समाजातील मतभेद कमी करण्याचा त्यांचा प्रयत्न. त्यांनी हिंदू धर्मातील आध्यात्मिक मूल्ये लोकांपर्यंत पोहोचवताना समाजातील सर्व स्तरांमध्ये एकोपा निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या कीर्तन, प्रवचन आणि लेखनातून समाजाला एकात्मतेचा संदेश मिळाला. आजच्या काळातही संत एकनाथ महाराजांचे विचार अत्यंत मार्गदर्शक आहेत. समाजात वाढत चाललेला स्वार्थ, तणाव आणि मतभेद यावर उपाय म्हणून त्यांची शिकवण उपयुक्त ठरते. प्रेम, समता, सहिष्णुता आणि मानवतेचा संदेश देणारे संत एकनाथ महाराज हे खऱ्या अर्थाने समाजप्रबोधनाचे दीपस्तंभ आहेत. संत एकनाथ महाराज षष्ठी निमित्त त्यांच्या विचारांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ धार्मिक परंपरा पाळणे नव्हे, तर समाजात सद्भावना आणि मानवतेची ज्योत प्रज्वलित ठेवण्याचा संकल्प करणे होय. त्यांच्या कार्याचा आदर्श डोळ्यांसमोर ठेवून आपणही समाजात चांगुलपणाचा आणि समतेचा संदेश पसरवला तर तीच संत एकनाथ महाराजांना खरी आदरांजली ठरेल. शरण शरण एकनाथा । पायी माथा ठेविला ॥१॥ नका पाहू गुणदोष । झालो दास पायांचा ॥२॥ आता मज उपेक्षिता । नाही सत्ता आपुली ॥३॥ तुकाम्हणे भागवत । केले श्रुत सकाळा ॥४॥