लेफ्टनंट जनरल सय्यद अता हसनैन यांचा कॉलम:इराणच्या खच्चीकरणासाठी खामेनींचा मृत्यू पुरेसा आहे?

इराण, अमेरिका आणि इस्रायलमधील संघर्ष आता धोकादायक टप्प्यात पोहोचला आहे. इराणचे सर्वोच्च नेते अली खामेनींसह अनेक वरिष्ठ लष्करी अधिकारी व आयआरजीसी कमांडर यांच्या हत्येच्या बातम्यांवरून असे दिसून येते की परिस्थिती आणखी चिघळू शकते. परंतु एक महत्त्वाचा प्रश्न उरतो : इराणच्या सर्वोच्च नेत्याला मारणे हे राजवटीच्या अंतासारखे आहे का? नक्कीच. लष्करी आणि गुप्तचर दृष्टिकोनातून संयुक्त अमेरिका-इस्रायल मोहीम ही एक उल्लेखनीय कामगिरी आहे. नेतृत्वाच्या ठिकाणांची ओळख पटवणे, कमांड नेटवर्कमध्ये प्रवेश करणे आणि अचूक हल्ले करणे हे मजबूत देखरेख व गुप्तचर प्रवेश दर्शवते. इराणच्या शक्तिशाली वर्गासाठी संदेश स्पष्ट आहे : आज कोणतेही ठिकाण अमेरिकेच्या आवाक्याबाहेर नाही. परंतु राज्य शक्ती एका व्यक्तीभोवती बांधल्या जात नाहीत. त्या संस्था, सुरक्षा संरचना आणि वैचारिक श्रद्धांवर अवलंबून असतात. नेतृत्व गमावले असले तरी इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स एक शक्तिशाली संघटना आहे. इराणच्या सत्ताधारी व्यवस्थेत औपचारिक उत्तराधिकार यंत्रणादेखील आहे. विरोध असूनही इराणी समाजाचा एक वर्ग अजूनही सध्याच्या व्यवस्थेकडे देशाच्या सार्वभौमत्वाचे रक्षक रूपात पाहतो. या कारवाईनंतर वॉशिंग्टन आणि तेल अवीव यांच्यांकडे एक संधी असेल. परंतु त्यांनी या कारवाईच्या यशाचे रूपांतर सत्तांतर घडवण्याच्या प्रयत्नात केल्यास ते तितके सोपे राहणार नाही. इतिहास दाखवतो की देश बाह्य हल्ल्यांमुळे विघटित होण्याऐवजी अधिक मजबूत होतात. राष्ट्रवादी व धार्मिक भावना अंतर्गत मतभेदांवर सावली घालतात. सुमारे 9 कोटींच्या लोकसंख्येचा देश असलेल्या इराणची सांस्कृतिकदृष्ट्या एक मजबूत ओळख आहे. सध्याच्या संघर्षाची परिस्थितीच त्याचा राजकीय दृढनिश्चय आणखी मजबूत करू शकते. अशा परिस्थितीत ते व्यापक आंतरराष्ट्रीय परिणामांसह दीर्घ आणि कठीण संघर्षात वाढ होऊ शकते. कोणत्याही परिस्थितीत हवाई हल्ल्यांद्वारे सत्ता बदलणे ऐतिहासिकदृष्ट्या कठीण सिद्ध झाले आहे. हवाई हल्ले पायाभूत सुविधांना नुकसान पोहोचवू शकतात आणि नेत्यांना काढून टाकू शकतात. परंतु ते क्वचितच खोलवर रुजलेल्या वैचारिक व्यवस्था नष्ट करतात. इराक आणि लिबिया ही याची उदाहरणे आहेत. लष्करी श्रेष्ठतेमुळे राजवटीत बदल होत नाही. सध्याच्या परिस्थितीत संघर्ष अनेक दिशांनी वाढू शकतो. इराण युद्धाची तीव्रता टाळून प्रतीकात्मक परंतु मर्यादित प्रतिसाद देत राहतो. ही एक शक्यता असते. दुसरी शक्यता अशी की दोन्ही बाजूंनी लष्करी तळांना लक्ष्य करून क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले दीर्घकाळ चालू राहतील. हे मर्यादित युद्धाच्या कक्षेत असेल त्याचे खोलवरचे प्रादेशिक आणि आंतरराष्ट्रीय परिणाम असतील. इराणकडे प्रॉक्सी नेटवर्क सक्रिय करण्याची किंवा समुद्री मार्गांना लक्ष्य करण्याची क्षमता आहे. इस्रायलच्या सीमेभोवती वाढणारा दबाव किंवा होर्मुझ सामुद्रधुनीमध्ये व्यत्यय आणल्याने संघर्षाची व्याप्ती वाढू शकते आणि जागतिक बाजारपेठांवर दबाव येऊ शकतो. परंतु इराणने अमेरिकेच्या किंवा इस्रायलीच्या प्रमुख सुविधांवर गंभीर हल्ला केला आणि विमानवाहू जहाज किंवा हेलिकॉप्टर वाहकासारख्या उच्च-मूल्याच्या लक्ष्यावर मर्यादित नुकसान केले तर ते गंभीर प्रत्युत्तराला कारणीभूत ठरू शकते. या संघर्षात भारताचाही खूप वाटा आहे. पश्चिम आशियात सुमारे 95 लाख भारतीय काम करतात. दरवर्षी सुमारे 50 अब्ज डॉलर्स मायदेशी पाठवतात. भारताच्या ऊर्जा आयातीपैकी सुमारे 60 टक्के याच प्रदेशातून केली जाते. परिस्थिती दीर्घकाळ बिकट राहिली तर तेलाच्या किमती, शिपिंग खर्च आणि आर्थिक वाढ - या सर्वांवर परिणाम होईल. म्हणून, पश्चिम आशियातील स्थिरता ही दूरची राजनैतिक चिंता नाही; ती भारतासाठी थेट राष्ट्रीय चिंता आहे. व्यापक प्रमाणात संघर्ष सुरू झाला तर तेथील नागरिकांचे सुरक्षित स्थलांतर हे स्वतःच एक महत्त्वाचे आव्हान बनेल. सुरुवातीच्या यशामुळे अनेकदा अतिआत्मविश्वास निर्माण होतो. या टप्प्यावर दोन्ही बाजूंना स्वतःची प्रलोभने आहेत- एक म्हणजे परस्परांना नष्ट करणे होय. दुसरा बदला घेण्यासाठी आणि त्यांचे अस्तित्व सिद्ध करण्यासाठी. अशा वातावरणात शांततेची चर्चा आदर्शवादी वाटू शकते. परंतु अनियंत्रित वाढण्यापेक्षा धोरणात्मक संयम अनेकदा चांगला सिद्ध होतो. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) सत्ता एका व्यक्तीवर अवलंबून नसतातपश्चिम आशियात सुमारे 95 लाख भारतीय काम करतात आणि दरवर्षी अंदाजे 50 अब्ज डॉलर्स मायदेशी पाठवतात. भारताच्या ऊर्जा आयातीपैकी 60% भाग याच क्षेत्रातून येतो. परिस्थिती आणखी बिकट झाली तर भारतावरही त्याचा परिणाम होईल.