मुळा-मुठा आणि भीमा नद्यांच्या आरोग्याला जलपर्णी व प्लास्टिकचा विळखा; नदीकाठच्या गावांमध्ये गंभीर आजार व रोगराईचा धोका वाढला!

पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड शहरातून वाहणाऱ्या तसेच पुढे ग्रामीण भागातून जाणाऱ्या मुळा, मुठा आणि भीमा नद्यांच्या प्रदूषणाचा प्रश्न आता अत्यंत गंभीर बनला आहे. या नद्यांच्या पात्रांना जलपर्णीचा (Water Hyacinth) प्रचंड विळखा पडला असून मोठ्या प्रमाणावर साचलेला प्लास्टिक कचरा यामुळे नदीचे स्वरूप अक्षरशः सांडपाण्याच्या नाल्यासारखे झाले आहे. या वाढत्या जलप्रदूषणाचा थेट आणि अत्यंत विपरित परिणाम नदीकाठच्या गावामधील नागरिकांच्या आरोग्यावर, शेतीवर आणि मुक्या जनावरांवर होऊ लागला आहे.

नदीकाठच्या गावांमध्ये आजारांचा धोका वाढला:

पुणे शहर व परिसराचे सांडपाणी आणि औद्योगिक रासायनिक कचरा विनाप्रक्रिया नदीत सोडला जात असल्यामुळे पाण्याच्या गुणवत्तेत मोठी घट झाली आहे. हे दूषित पाणी वाहत जाऊन रांजणगाव सांडस, वाळकी बेट परिसर आणि दौंड-शिरूर पट्ट्यातील भीमा नदीला मिळते. या दूषित पाण्यामुळे आणि जलपर्णीच्या प्रादुर्भावामुळे नदीकाठच्या गावांमध्ये कावीळ, गॅस्ट्रो, उलटी-जुलाब यांसारख्या संसर्गजन्य आजारांसह किडनी स्टोन आणि विविध त्वचेच्या आजारांच्या रुग्णांमध्ये मोठी वाढ होत असल्याचे स्थानिक नागरिकांचे म्हणणे आहे. नदीकाठच्या सरकारी व खासगी दवाखान्यांमध्ये उपचारासाठी येणाऱ्या रुग्णांची संख्या सातत्याने वाढताना दिसत आहे.

शेतकरी आणि पशुधनासमोर मोठे संकट:

नदीतील प्लास्टिक आणि जलपर्णीचा सर्वाधिक फटका परिसरातील शेतकऱ्यांना बसत आहे. नदीपात्रातून सिंचनासाठी पाणी उपसताना वीजपंपाच्या (Electric Pump) फुटव्हॉल्व्हमध्ये सतत प्लास्टिक आणि जलपर्णी अडकते. परिणामी, रात्री-अपरात्री पाणीपुरवठा सुरळीत करण्यासाठी शेतकऱ्यांना जीव धोक्यात घालून अंधारात नदीपात्रात उतरून कचरा साफ करावा लागतो. तसेच, शेतात हे दूषित पाणी सोडल्यानंतर पाण्याचा मोठा फेस तयार होतो, ज्यामुळे पिकांच्या वाढीवर आणि जमिनीच्या सुपीकतेवर विपरीत परिणाम होत असल्याचे शेतकरी सांगत आहेत.

या दूषित पाण्याचा फटका दुधाळ जनावरांच्या आरोग्यावरही होत असून, जनावरांनी हे पाणी पिण्याचे टाळल्याचे दिसून आले आहे. महापूर आल्यानंतर नदीकाठच्या झाडांवर मोठ्या प्रमाणावर प्लास्टिक अडकून राहते. प्लास्टिकचे विघटन होत नसल्याने हा कचरा वर्षानुवर्षे तिथेच राहतो आणि पाण्याची पातळी वाढल्यावर पुन्हा नदीपात्रात मिसळतो, ज्यामुळे प्रदूषण वाढण्याचे दुष्टचक्र अखंड सुरू आहे.

तज्ज्ञांचे मत आणि आरोग्याची काळजी:

बालरोगतज्ज्ञ व वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, जलप्रदूषण, क्षारपड जमिनी आणि अन्नपदार्थांमधील रासायनिक घटकांचा अतिरेक यामुळे आरोग्याच्या गंभीर समस्या उद्भवत आहेत. दूषित हवेमुळे श्वसनविकार तर दूषित पाण्यामुळे पोटाचे आजार बळावत आहेत. या गंभीर पर्यावरणीय आणि आरोग्य संकटावर मात करण्यासाठी प्रशासनाने आणि संबंधित यंत्रणांनी ताраडीने ठोस पावले उचलून नदीपात्राची स्वच्छता करावी, अशी मागणी नागरिक व शेतकऱ्यांकडून केली जात आहे.