सोलापूर: उजनी धरण धोक्यात गाळ आणि प्रदूषणावर तातडीने उपाययोजना हवी, अन्यथा भविष्यातील जलसंकट अटळ!

सोलापूर: उजनी धरणाची पाणी साठवण क्षमता वाढविण्यासाठी धरणात वर्षानुवर्षे साचलेला गाळ वैज्ञानिक पद्धतीने तातडीने काढणे अत्यंत आवश्यक आहे. याचबरोबर धरणात नवीन गाळ साचू नये, यासाठी भीमा नदीच्या संपूर्ण प्रवाह क्षेत्रात प्रभावी उपाययोजना राबविणे ही काळाची गरज आहे.

पुणे आणि पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकांनी भीमा नदीत वाहून जाणारा गाळ, सांडपाणी व घनकचरा रोखण्यासाठी ठोस आणि दीर्घकालीन नियोजन करणे आवश्यक आहे. नदीपात्रातील तसेच उपनद्यांवरील योग्य ठिकाणी लघु बंधारे (Check Dams), गाळ अडविणारे बंधारे (Silt Traps) आणि गाळ संकलन व्यवस्था उभारून वेळोवेळी गाळ काढण्याची जबाबदारी संबंधित स्थानिक स्वराज्य संस्था, महानगरपालिका, नगरपालिका आणि ग्रामपंचायतींना देण्यात यावी. यासाठी स्वतंत्र निधी, निश्चित कालबद्ध कार्यक्रम आणि प्रभावी देखरेख व्यवस्था निर्माण करणे आवश्यक आहे.

पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड शहरातून मोठ्या प्रमाणावर मैलायुक्त सांडपाणी, प्लास्टिक, रासायनिक प्रदूषके, घरगुती व औद्योगिक कचरा तसेच इतर घनकचरा नदीपात्रात सोडला जातो. हा सर्व प्रदूषित प्रवाह भीमा नदीमार्गे उजनी धरणाच्या बॅकवॉटरमध्ये येऊन साचतो. परिणामी धरणातील पाण्याची गुणवत्ता सातत्याने खालावत असून जलप्रदूषणात मोठी वाढ होत आहे. त्याचबरोबर मोठ्या प्रमाणावर साचणाऱ्या गाळामुळे धरणाची पाणी साठवण क्षमता दिवसेंदिवस कमी होत आहे.

नदीतून वाहून येणारा गाळ वर्षानुवर्षे धरणात जमा होत असल्याने जलसाठा क्षेत्र उथळ होत चालले आहे. त्यामुळे पूर्वीइतका पाणीसाठा धरणात होत नाही. याचा थेट परिणाम शेती, पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, उद्योग, मत्स्यव्यवसाय आणि पर्यावरणावर होत आहे. पावसाळ्यात धरणाची साठवण क्षमता कमी झाल्याने अतिरिक्त पाणी सोडावे लागते, तर उन्हाळ्यात पाणीटंचाई अधिक तीव्र होते. त्यामुळे पूर व्यवस्थापन आणि जलसंधारण या दोन्ही बाबींवर विपरीत परिणाम होत आहे.

उजनी धरण हे सोलापूर, पुणे आणि परिसरातील लाखो नागरिकांच्या पिण्याच्या पाण्याचा तसेच हजारो हेक्टर शेतीच्या सिंचनाचा प्रमुख आधार आहे. त्यामुळे या धरणाचे संरक्षण, संवर्धन आणि दीर्घकालीन शाश्वत व्यवस्थापन ही शासन, स्थानिक स्वराज्य संस्था, उद्योग आणि समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

 

त्यासाठी पुढील उपाययोजना तातडीने राबविण्यात याव्यात:

- उजनी धरणातील साचलेला गाळ आणि घनकचरा वैज्ञानिक पद्धतीने काढण्यासाठी विशेष मोहीम राबविणे.

- पुणे व पिंपरी-चिंचवडमधील सर्व मैलायुक्त सांडपाणी पूर्णपणे प्रक्रिया (Treatment) करूनच नदीत सोडणे.

- सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रांची (STP) क्षमता वाढवून त्यांचे नियमित कार्यक्षम संचालन सुनिश्चित करणे.

- औद्योगिक सांडपाण्यावर कठोर नियंत्रण ठेवून प्रदूषण करणाऱ्या उद्योगांवर प्रभावी दंडात्मक कारवाई करणे.

- नदी स्वच्छता मोहिमा सातत्याने राबविणे आणि प्रभावी घनकचरा व्यवस्थापन प्रणाली विकसित करणे.

- नदीपात्र व उपनद्यांवर आवश्यक त्या ठिकाणी बंधारे, गाळ अडविणाऱ्या संरचना (Silt Traps) उभारून नियमित गाळ काढणे.

- गाळ व्यवस्थापनाची जबाबदारी संबंधित स्थानिक स्वराज्य संस्थांना देऊन त्यासाठी स्वतंत्र निधी व वार्षिक कृती आराखडा तयार करणे.

आज या उपाययोजना प्रभावीपणे राबवल्या नाहीत, तर भविष्यात उजनी धरणाची पाणी साठवण क्षमता आणखी कमी होईल, जलप्रदूषण वाढेल आणि त्याचा गंभीर परिणाम लाखो नागरिकांच्या पिण्याच्या पाण्यावर, शेतकऱ्यांच्या सिंचनावर, मत्स्यसंपदेवर, जैवविविधतेवर आणि संपूर्ण पर्यावरणावर होईल.

उजनी धरण वाचविणे म्हणजे भविष्यातील जलसुरक्षा, अन्नसुरक्षा आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करणे होय. त्यामुळे शासनाने, स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी आणि नागरिकांनी संयुक्तपणे तातडीने प्रभावी कृती करणे हीच काळाची गरज आहे.