पुणेकरांसाठी गुड न्यूज! हिंजवडी-शिवाजीनगर मेट्रोसाठी पुण्यात पहिल्यांदाच 'थर्ड-रेल' प्रणाली; ओव्हरहेड वायरशिवाय सुसाट धावणार मेट्रो

पुणे: पुण्यातील बहुप्रतिक्षित 'हिंजवडी ते शिवाजीनगर' या मेट्रो मार्गिका-३ (Pune Metro Line 3) बाबत एक अत्यंत महत्त्वाची आणि आनंदाची बातमी समोर आली आहे. या २३ किलोमीटर लांबीच्या उन्नत (Elevated) कॉरिडॉरवर पुण्यात पहिल्यांदाच अत्याधुनिक अशा ७५०-व्होल्ट डीसी 'थर्ड-रेल' (Third-Rail) विद्युतीकरण प्रणालीचा वापर केला जाणार आहे. या नव्या तंत्रज्ञानामुळे पुणे आता कोलकाता आणि बंगळुरूच्या 'नम्मा मेट्रो' सारख्या देशातील मोजक्या निवडक शहरांच्या यादीत सामील झाले आहे, जिथे ओव्हरहेड तारांशिवाय मेट्रो धावते.

काय आहे 'थर्ड-रेल' प्रणाली? पारंपरिक रेल्वे किंवा मेट्रो प्रकल्पांमध्ये रेल्वे रुळांच्या वरच्या बाजूला विजेच्या तारा (Overhead Wires) आणि मोठे खांब (Masts) बसवून वीजपुरवठा केला जातो. मात्र, 'थर्ड-रेल' तंत्रज्ञानामध्ये कोणत्याही ओव्हरहेड वायरची गरज नसते.

• यात मुख्य रेल्वे रुळांच्या बाजूला एक अतिरिक्त 'कंडक्टर रेल' (तिसरा रूळ) बसवला जातो, ज्यामधून ७५०-व्होल्टचा विद्युत प्रवाह सोडला जातो.

• मेट्रो ट्रेनच्या खालच्या बाजूला बसवलेले 'कलेक्टर शूज' (Collector Shoes) थेट या रुळावरून वीज खेचतात आणि ट्रेनला पुरवतात. यामुळे शहराच्या आकाशातील तारांचे जाळे (Visual Clutter) नष्ट होऊन स्कायलाईन अतिशय स्वच्छ आणि सुंदर दिसते.

या तंत्रज्ञानाचे मुख्य फायदे: १. उच्च विश्वासार्हता: ओव्हरहेड वायर तुटणे किंवा वीज पुरवठा खंडित होण्याचा धोका यामध्ये नसतो, ज्यामुळे मेट्रो सेवा विस्कळीत होत नाही. २. कमी देखभाल खर्च: पारंपरिक यंत्रणेच्या तुलनेत या प्रणालीला देखभालीची अत्यंत कमी गरज भासते. ३. वारंवारता वाढणार: या प्रणालीसोबतच या मार्गावर 'कम्युनिकेशन-बेस्ड ट्रेन कंट्रोल' (CBTC) ही प्रगत डिजिटल सिग्नलिंग यंत्रणा वापरण्यात आली आहे. रिअल टाईममध्ये गाड्यांचा वेग आणि स्थान नियंत्रित केले जात असल्याने, अगदी कमी अंतराने एकामागोमाग एक ट्रेन चालवणे शक्य होईल. यामुळे प्रवाशांचा वेटिंग टाईम कमी होईल.

प्रवासाचा वेळ ५० टक्क्यांनी कमी होणार हिंजवडी आयटी पार्क ते शिवाजीनगर दरम्यानची ही मेट्रो पूर्ण क्षमतेने सुरू झाल्यानंतर सध्या लागणारा दीड तासांचा (१.५ तास) प्रवासाचा वेळ अवघ्या ४५ मिनिटांवर येणार आहे. ही मेट्रो टप्प्याटप्प्याने सुरू केली जाणार असून, पहिल्या टप्प्यात मान (Maan) ते आर. के. लक्ष्मण म्युझियम दरम्यानचा १३.३ किमीचा मार्ग (१२ स्थानके) प्रवाशांसाठी खुला केला जाईल. पुढे हा मार्ग 'डिस्ट्रिक्ट कोर्ट' स्थानकापर्यंत वाढवून महामेट्रोच्या जाळ्याशी जोडला जाईल.