विश्लेषण:महाराष्ट्रातील राजकीय मंथनाचा लाभ नेमका कुणाला होईल? राष्ट्रवादीच्या विलीनीकरणाची प्रक्रिया थांबली

६ वेळा उपमुख्यमंत्री राहिलेल्या अजितदादांचा मृत्यू आणि ८५ वर्षीय शरद पवार यांची घटती ताकद हा महाराष्ट्राच्या राजकारणातील त्या पवार साम्राज्याच्या कमकुवत होण्याचा संकेत आहे का, ज्याने अर्ध्या शतकापर्यंत राजकारणावर प्रभाव टाकला. अजित पवार यांचा आकस्मिक मृत्यू आणि त्यानंतरच्या घडामोडींनी महाराष्ट्रातील राजकीय समीकरणे अशा प्रकारे बदलली आहेत, ज्याची अपेक्षा नव्हती. सध्या तरी यामुळे राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या (एनसीपी) दोन्ही गटांच्या विलीनीकरणाची प्रक्रिया थांबली आहे. यावर काम सुरू होते आणि १२ फेब्रुवारीला याची घोषणा होणार होती, असे म्हटले जाते. मात्र, या विलीनीकरणाच्या अटी काय असतील हे कुणीही जाहीर केले नव्हते. अविभाजित राष्ट्रवादी काँग्रेस एनडीएसोबत राहिली असती का? शरद पवार यांनी वारंवार सांगितले की ते भाजपसोबत जाणार नाहीत. तसेच अजित पवार किंवा त्यांचे पक्षातील जे लोक मुंबईत सरकारमध्ये आहेत, ज्यांच्यावर ईडी/सीबीआयची टांगती तलवार होती त्यांनी महायुतीपासून वेगळे होणे कठीण होते. हे शक्य होते की, अविभाजित राष्ट्रवादी काँग्रेस एनडीएसोबतच राहिली असती, ज्यामध्ये सुप्रिया सुळे यांना मोठी भूमिका दिली गेली असती आणि ज्येष्ठ पवार निवृत्त झाले असते. परंतु, अजित पवार गटातील ज्येष्ठ नेते - प्रफुल्ल पटेल, सुनील तटकरे, छगन भुजबळ आणि धनंजय मुंडे - जे सर्व बिगर-मराठा आहेत. त्यांनी बैठक आधीच पुढे ढकलली. अजित पवार गटाचे नेते मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या संपर्कात होते आणि सुनेत्रा पवार यांना उपमुख्यमंत्री म्हणून तातडीने शपथ देण्यासाठी ते तयार झाले होते. वास्तव हे आहे की, अजित पवारांचे जवळचे कुटुंब किंवा त्यांचे ज्येष्ठ सहकारी, पक्ष शरद पवारांच्या हवाली करू इच्छित नव्हते. त्यांना भीती होती की शरद पवार पुन्हा पक्षावर नियंत्रण मिळवू शकतात. अजितदादांच्या उपस्थितीशिवाय ते स्वतःला कमकुवत समजत होते. परंतु, अजित पवारांच्या निधनानंतर राष्ट्रवादीला मिळालेल्या सहानुभूतीचा फायदा झाला. त्यानंतर झालेल्या जिल्हा परिषद निवडणुकांमध्ये पक्षाने चांगली कामगिरी केली, तर शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादीची कामगिरी सुमार राहिली. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकांमध्येही अजितदादांची राष्ट्रवादी शरद पवारांच्या राष्ट्रवादीपेक्षा अधिक ताकदवान सिद्ध झाली होती. यादरम्यान दुसरी एक महत्त्वाची घटना घडली ती म्हणजे भाजपने रितू तावडे यांची बृहन्मुंबई महानगरपालिकेत महापौर म्हणून नियुक्ती केली. शिवसेनेचे संजय घाडी उपमहापौर बनले. एकनाथ शिंदे महापौरपदासाठी प्रयत्नशील होते, पण त्यांना येथेही दुसऱ्या क्रमांकाच्या स्थानावर समाधान मानावे लागले. महाराष्ट्राच्या राजकारणात सध्या सुरू असलेल्या या मंथनाचा फायदा कुणाला होईल? राष्ट्रवादीतील फूट, अजित पवारांचा अकाली मृत्यू, शरद पवारांचे कमकुवत होणे आणि काँग्रेसची सततची घसरण यामुळे मराठा समाज स्वतःला एकाकी समजत आहे. मराठा मतांवर (३५%) ताबा मिळवण्यासाठी चढाओढ लागली आहे. राष्ट्रवादीच्या दोन्ही गटांशिवाय एकनाथ शिंदे - जे स्वतः मराठा आहेत आणि ज्यांना ठाण्यासारख्या शहरी भागातून मोठा पाठिंबा मिळतो - अजितदादांच्या मृत्यूनंतर मराठ्यांच्या बाजूने नव्या पद्धतीने उभे राहू शकतात. अशा स्थितीत काँग्रेस पुन्हा स्वतःला मजबूत करू शकेल का? आतापर्यंत तरी परिस्थिती फडणवीस यांच्या हिताची राहिली आहे. संघ फडणवीस यांचे हात मजबूत करण्यासाठी भाजपच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत आहे. फडणवीस यांनी वेळ न घालवता सुनेत्रा पवार यांना आपल्या सरकारमध्ये सामील करून घेतले आणि साहजिकच त्यांना यासाठी दिल्लीतूनही मंजुरी मिळाली होती. यामुळे त्यांना एकनाथ शिंदे यांचा दबाव कमी करण्यास मदत झाली. फडणवीस यांनी अर्थखाते स्वतःकडेच ठेवले आहे, जे पूर्वी अजितदादांकडे होते. हा विभाग अशा कोणत्याही बड्या नेत्यासाठी राखीव ठेवला जाऊ शकतो, जो शरद पवारांच्या राष्ट्रवादीतून एनडीएमध्ये येण्याचा निर्णय घेऊ शकतो. ज्या कौशल्याने फडणवीस यांनी घडामोडी हाताळल्या, त्याने त्यांना मोदींनंतरच्या काळासाठी तयार होत असलेल्या नेत्यांच्या यादीत एक पायरी वर नेले आहे. अजितदादांचा मृत्यू आणि ८५ वर्षांच्या शरद पवार यांची घटती ताकद हा महाराष्ट्राच्या राजकारणातील त्या पवार साम्राज्याच्या कमकुवत होण्याचा संकेत आहे का, ज्याने अर्ध्या शतकापर्यंत राज्यावर राज्य केले किंवा प्रभाव टाकला. पवार युग १९७७ मध्ये शरद पवारांच्या उदयाने सुरू झाले, जे तीन वेळा मुख्यमंत्री बनले आणि केंद्र सरकारमध्ये संरक्षणमंत्री व कृषिमंत्री पदापर्यंत पोहोचले. ते सत्तेत असोत वा नसोत, त्यांना दुर्लक्षित करणे शक्य नव्हते. त्यांना आजही एक असे निष्णात राजकारणी मानले जाते, जे राज्याला उत्तम प्रकारे ओळखतात आणि प्रशासकीय यंत्रणा कशी काम करते याचे सर्व बारकावे ओळखून आहेत. (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे.) neerja_chowdhury@yahoo.com