रीटा कोठारी यांचा कॉलम:स्त्रियांच्या बुद्धिमत्तेला आपण कमी लेखतो का?

गुजराती लोककथांमध्ये गांगली नावाच्या एका मुलीची कथा आढळते. गांगलीला दूध आणायला सांगितले तर ती दही घेऊन येईल. तिला कोणतेही काम नीट करता येत नाही आणि ‘गांगली तर गांगलीच राहिली’, हे वाक्य आजही घरातील स्त्रियांकडून काही चूक झाली की अनेकदा म्हटले-सांगितले जाते. गुजराती लेखिका इला अरब मेहता यांचे नुकतेच निधन झाले. त्यांच्या लिहिलेल्या एका कथेत लीलावती नावाची घरची सून, एका मुलीची आई आणि पत्नी—या तिन्ही भूमिकांमध्ये सगळ्यांना ‘गांगली’च वाटते. हे ऐकता ऐकता लीलावतीलाही आपण कमी बुद्धीची आहोत, असे वाटू लागते. आपल्या मुलीच्या लग्नात ती फाटलेली साडी नेसते आणि सगळ्यांची बोलणी खाते. ती दुकानात जाऊन आपल्या बचतीतील छोट्याशा रकमेत साडीऐवजी घरासाठी पायपुसणी घेऊन आली होती. तरीही लीलावती स्वतःला ‘पीडित’ समजत नाही, कारण तिने स्वतःबद्दल जे ऐकले, तेच सत्य मानून घेतले होते. संयुक्त कुटुंबात चारही बाजूंनी एका सुनेला सांगितले गेले की तिची डाळ नीट बनत नाही, तिचा चहा बेचव आहे, तिला आपल्या मुलाची काळजी घ्यायलाही येत नाही, तर ती स्वतःला ‘गांगली’च समजेल ना? लेखिका ही गोष्ट पायदानाच्या मुद्द्यावर सोडून देतात। एका बाजूला मध्यमवर्गीय लीलावती आणि तिच्या निर्मात्या इला अरब मेहता आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला गुजरातमधील नीरव पटेल यांची एक कविता आहे, जी एका भीषण सत्याकडे घेऊन जाते. कविता काहीशी अशी आहे की एक दलित स्त्री म्हणते, रोज सकाळी मी जेव्हा साफसफाई करण्यासाठी जाते, तेव्हा कुठून तरी झेपावत एक सावली माझ्यावर चढते, मला ओरबाडते आणि या सावलीचे प्रतीक उच्चवर्णीय लोक आहेत. नीरव पटेल यांच्या या कवितेचे शीर्षक आहे—मी-टू. कवीचा उपरोध त्या सर्व लोकांकडे आहे, जे केवळ आपल्या वर्गात होणाऱ्या अपमानांना महत्त्व देतात. परंतु जे ऐतिहासिकदृष्ट्या नेहमीच घडत आले आहे, त्याकडे मात्र कोणीही लक्ष देत नाही. शोषण एका रूपात समोर येत नाही आणि त्याच्या विरोधात उठणारे आवाजही एकसारखे नसतात, मग आपण ही साधीशी गोष्ट का विसरतो? प्रत्येक प्रकारचे शोषण समजून घेऊन, त्यांना त्यांच्या संदर्भात ठेवून आपण एक नव्हे तर अनेक प्रकारचे स्त्रीवाद समजू शकतो आणि आपल्या वाचकांना, विद्यार्थ्यांना समजावून सांगू शकतो का? स्त्रीवादाचेच उदाहरण घ्या. हे शब्द मनात आणताच आपल्या समोर एक विशिष्ट प्रतिमा उभी राहते—सुशिक्षित शहरी स्त्रिया, ज्या पितृसत्तेसारख्या संरचना समजून घेतात आणि त्यांच्याविषयी विशिष्ट शब्दसंग्रहाचा वापर करून आपले म्हणणे मांडतात. मात्र, दैनंदिन जीवनात अशा अनेक स्त्रियाही भेटतात, ज्यांनी विद्यापीठाचे दरवाजेही पाहिलेले नाहीत, पण त्या प्रत्येक अर्थाने स्त्रीवादी आहेत. उदाहरणार्थ, आज सकाळी किरण—जी माझ्याकडे साफसफाईचे काम करते—मला म्हणू लागली, ‘खरं तर स्त्रियांमध्ये जास्त अक्कल असते, पण पुरुषांनी त्यांना अक्कल नसल्याचं म्हणत कमी लेखलं आहे.’ आता मी तिला या बाबतीत तुझ्या आयुष्यात तू काय केलंस, असं विचारू लागले किंवा या विचारसरणीचे पुरावे तिच्या आयुष्यात शोधू लागले, तर ती माझी समस्या आहे, माझ्या दृष्टिकोनाची कमतरता आहे. विचारसरणीचा सर्वांत मोठा अडथळा विचारांचाच असतो; त्यापलीकडे जाऊन तुम्ही आयुष्यात काय करू शकता—हा तर साधनसामग्रीचा किंवा संसाधनांचा प्रश्न आहे. किरणला आपल्या घर-संसाराचा पाया समजला आहे, पण तिला त्याच घर-संसारात राहावं लागेल, कारण तिच्याकडे तेवढे पर्याय नाहीत. तिला भडकवून मी तिच्या आयुष्यात ढवळाढवळ करू शकत नाही—तो ना माझा अधिकार आहे, ना माझा विषय, जोपर्यंत ती स्वतः माझ्याशी काही बोलत नाही. सध्या तरी तिचे शब्द मी ऐकले आणि म्हणालो, तू अगदी बरोबर म्हणतेस, बाळा, आणि ती गोष्ट तिथेच संपून गेली. जागृती ही बदलाची सुरुवात आहे आणि अनेकदा जागृती स्वतःमध्येच एक बदल असते। कोणाला किती दूर जायचे आहे, याबाबत प्रश्न विचारणे हा आपला अधिकार नाही; परंतु कोणाची सुरुवात कुठून झाली आहे, हे समजून घेणे नक्कीच आपले कर्तव्य आहे। जागृती ही बदलाची सुरुवात आहे आणि अनेकदा जागृती स्वतःमध्येच एक महत्त्वपूर्ण बदल असते। कोणाला किती दूर जायचे आहे, याबाबत प्रश्न विचारणे हा आपला अधिकार नाही; परंतु कोणाची सुरुवात कुठून झाली आहे, हे समजून घेणे नक्कीच आपले कर्तव्य आहे। (हे लेखिकेचे स्वतःचे विचार आहेत)