रीटा कोठारी यांचा कॉलम:प्रेम आणि सलोख्यानंतरच्या कथांमध्ये आपले सत्य दडले आहे

माझ्या मातृभाषा सिंधीमध्ये एक म्हण आहे- ‘भुंड जी खबर भाये खे, भाये जी खबर भुंड खे।’ याचा अर्थ आहे- चुलीला आगीची आणि आगीला चुलीची खबर असते. माझी आई अनेकदा तेव्हा ही म्हण म्हणते, जेव्हा तिला असे सांगायचे असते की कोणासोबत राहिल्यावरच एकमेकांच्या स्वभावाची ओळख होते. लक्षात घ्या की या म्हणीतील रूपके स्वयंपाकघराशी संबंधित आहेत, कारण ते घराचा सर्वांत महत्त्वाचा भाग आहे. केवळ घरातील स्वयंपाक तिथे होतो म्हणून नव्हे, तर ज्याला आपण आत्मीयता म्हणतो, सहजीवन समजतो, त्याचे सर्वांत मोठे आव्हान स्वयंपाकघरातच असते म्हणूनही. आपल्या आजूबाजूला अशा कितीतरी कथा आहेत, ज्यांच्याबद्दल बोलता येईल; परंतु मी थोडा अवघड मार्ग निवडून आत्मीयतेबद्दल बोलू इच्छिते आणि तुमच्यासोबत माझी एक विसंगती सांगू इच्छिते। इथे आत्मीयता या शब्दाचा अर्थ माझ्यासाठी जिव्हाळा आणि घनिष्ठता तर आहेच, पण अतिपरिचयही आहे. चूल आणि आगीचे नाते अतिशय घनिष्ठ आहे; पण ते एकमेकांसोबत राहण्याच्या धगधगत्या आगीशीही जोडलेले आहे. या सगळ्या पैलूंसाठी मला मराठीत नेमके शब्द सुचत नाहीत आणि त्यात इंग्रजीतील ‘इंटिमसी’ या शब्दाकडेही बहुतेक लोक प्रेमसंबंधांच्या संदर्भातच पाहतात. आपण घराचीच कल्पना घेऊन पुढे बोलायचे झाले, तर एक असते शयनकक्षातील इंटिमसी आणि एक असते स्वयंपाकघरातील—वेगवेगळ्या स्वभावांचा आणि संस्कृतींचा भार नेमका कुठे अधिक पडतो? आणि तो पडतो तेव्हा सुसंस्कृत घरांमध्ये तो कशा प्रकारे सामावून घेतला जातो? मला वाटते, हा वाक्प्रचार त्याच गोष्टीबद्दल बोलतो—अशा एका आत्मीयतेबद्दल, जिच्या काही पैलूंना शब्द दिले जात नाहीत. जिचे ज्ञान एकत्र राहिल्यावरच निर्माण होते. नात्यांना जेव्हा दैनंदिन आयुष्याची वाफ लागते, तेव्हा ती आयुष्याची अनेक नवी पदरं उलगडतात. एकमेकांवर प्रेम करणे किंवा द्वेष करणे हा आत्मीयतेचा फार साधा प्रकार आहे; पण एकमेकांना कोपरांनी धक्के देत जगणे, मत्सर करणे, प्रेमही करणे; चिडणे, कटुता जाणवणे आणि तरीही एकमेकांना साथ देणे—एकाच वेळी इतक्या विरोधाभासी भावनांसह राहणे हे केवळ कौटुंबिक आयुष्यातच समजून घेता येते. हे आपल्याला चित्रपटांमध्ये सहसा पाहायला मिळत नाही. यावर साहित्य नक्कीच आहे, परंतु त्याकडे महिलांचे साहित्य म्हणून पाहिले जाते आणि त्यावर व्यापक चर्चा होत नाही. यामध्ये जवळीक किती सूक्ष्मपणे मांडली आहे, हा प्रश्न विचारला जात नाही. माझ्या मनात दोन उदाहरणे येत आहेत. एक आहे सरोज पाठक यांची प्रसिद्ध गुजराती कथा—‘न काउन्स मां न काउन्स नी बाहर।’ यात नायिकेला सांगितले जाते की तिचा जुना मित्र मेजवानीसाठी येत आहे. श्रुती नावाच्या या नायिकेला चिडचिड होते, कारण येणारा पाहुणा काही साधासुधा माणूस नसून तिच्या भूतकाळातून येत असतो. तो तिचा प्रियकर राहिलेला असतो. त्याच्या येण्याच्या तयारीत ती ना आपला आनंद व्यक्त करू शकते, ना नाराजी. तिच्या आत घोंघावत असलेले वादळ ती पुटपुटत लपवते आणि घरातील वस्तूंना धडकत राहते. तिच्या भावना ना कंसाच्या आत आहेत, ना बाहेर—त्या अशा गुंतागुंतीच्या लहरी आहेत, ज्या शेवटपर्यंत घरातील कोणालाही समजत नाहीत. शेवटी जेव्हा तो पाहुणा येत नाही, तेव्हा तिची उदासी आणि तिचा दिलासा—दोन्ही केवळ एक वाचिकाच समजू शकते. या कथेचा अनुवाद करताना तिच्या सूक्ष्म जवळिकीमुळे निर्माण होणारी चिडचिड तशीच कायम राहावी, ती उघडपणे व्यक्त होऊ नये, याची मला काळजी होती। दुसरे उदाहरण म्हणजे विवेक शानभाग यांची गाजलेली कादंबरी ‘घाचर गोचर’. या पुस्तकात नायिका अनिताने बनवलेल्या पदार्थांची तिची सासू पुन्हा बनवते आणि स्वयंपाकघरावर तसेच घरातील पुरुषांवर आपले वर्चस्व कायम ठेवते। यावर अनिताचा संताप, तिची अलिप्तता, सासूचे स्वयंपाकघरातील आकर्षण आणि सत्ता मिळून एक विचित्र राजकारण तयार करतात, ज्याचा बारकाईने उलगडा करणे गरजेचे आहे। या सगळ्यातून हे लक्षात येते की एकमेकांना जाणून घेणे ही सोबत राहण्याची प्रक्रिया आहे आणि दैनंदिन जीवनाचे ते चित्र फारच थोडे लोक उभे करू शकतात। कदाचित म्हणूनच आपले अनेक चित्रपट दोन प्रेमींची भेट किंवा त्यांच्या कुटुंबीयांचे समेट यावर येऊन संपतात। पण त्यानंतरच्या कथेत मला रस आहे, जेव्हा आग आणि चूल एकमेकांना उबदार ठेवतात! नात्यांना जेव्हा रोजच्या जीवनाची वाफ लागते, तेव्हा ती जीवनाचे अनेक नवे पदर उलगडतात. एकमेकांना धक्के देत जगणे; मत्सर करणे, चिडणे आणि तरीही साथ देणे—हे केवळ कौटुंबिक जीवनातच समजून घेता येते. (हे लेखिकेचे स्वतःचे विचार आहेत)