ज्यां द्रेज यांचा कॉलम:संस्थांनी एकत्र काम करणे अन् नफा कमावणे शक्य आहे

गेल्या महिन्यात माझे एक स्वप्न पूर्ण झाले. मला स्पेनमधील बास्क येथे ‘मोंड्रागॉन वर्कर को-ऑपरेटिव्हज’ (मजूर सहकारी संस्था) पाहण्याची संधी मिळाली. हे जगातील सर्वात महत्त्वाच्या आर्थिक प्रयोगांपैकी एक आहे. मोंड्रागॉन ग्रुप हा 100 हून अधिक सहकारी संस्थांचा एक संघ आहे. यापैकी अनेक औद्योगिक कंपन्या आहेत. त्या सायकल, लिफ्ट, ऑटो पार्ट््स आणि घरगुती उपकरणांसारख्या अनेक वस्तू बनवतात. इतर सहकारी संस्था वित्तीय सेवा, खानपान सेवा, सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट आणि वृद्धांची देखभाल यांसारख्या सेवा पुरवतात. मोंड्रागॉन को-ऑपरेटिव्हजमध्ये एकूण सुमारे 80,000 कर्मचारी काम करतात. मोंड्रागॉन ग्रुपने अनेक अशा सहायक संस्था बनवल्या आहेत, ज्या वर्कर को-ऑपरेटिव्हजना वाढण्यास मदत करतात. मोंड्रागॉन युनिव्हर्सिटी तरुणांना प्रशिक्षण देते आणि सहकारी मूल्यांना प्रोत्साहन देते. ‘लाबोराल कुट्चा’ ही एक सहकारी बँक असून ती को-ऑपरेटिव्हजना वित्तीय सेवा पुरवते. ‘लगुन-आरो’ ही संस्था मोंड्रागॉनच्या कर्मचाऱ्यांसाठी सामाजिक सुरक्षेची व्यवस्था करते. विशेष म्हणजे या सर्व संस्था स्वतःदेखील को-ऑपरेटिव्ह आहेत- अगदी युनिव्हर्सिटीसुद्धा. ही शानदार परिसंस्था (इको-सिस्टिम) एकाएकी तयार झालेली नाही. गेल्या 70 वर्षांत ती हळूहळू उभी करण्यात आली. मोंड्रागॉनची कहाणी 1956 मध्ये सुरू झाली. तेव्हा पाच तरुण अभियंत्यांनी को-ऑपरेटिव्ह तत्त्वावर चूल बनवण्याची कंपनी सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. ‘उल्गोर’ नावाची ही कंपनी यशस्वी ठरली आणि तिने इतर सहकारी संस्थांनाही प्रेरणा दिली. काळानुसार, या को-ऑपरेटिव्हजना कर्ज, वैज्ञानिक संशोधन आणि सामाजिक सुरक्षा यांसारख्या सहायक सुविधांची गरज भासू लागली. या सुविधा एक-एक करून उभ्या राहिल्या. मोंड्रागॉन को-ऑपरेटिव्हजची एक सामायिक संस्थात्मक रचना आहे. यांची मालकी कर्मचाऱ्यांकडे असते. सर्वसाधारण सभेत (जनरल असेंब्ली) प्रत्येक कर्मचाऱ्याला एक मत असते. सर्वसाधारण सभा एक सुकाणू समिती (संचालन समिती) निवडते. ही समिती व्यवस्थापकांची नियुक्ती करते. व्यवस्थापक हे संचालन समिती आणि सर्वसाधारण सभेला जबाबदार असतात. काही वेळा व्यवस्थापकांची नियुक्ती बाहेरून केली जाते. पण सहसा त्यांना सहकारी संस्थेच्या सदस्यांमधूनच निवडले जाते. मोंड्रागॉनने सुरुवातीपासूनच शिक्षण आणि प्रशिक्षणावर खूप भर दिला आहे. म्हणूनच संस्थेतील व्यवस्थापकांची नियुक्ती करणे शक्य झाले आहे. या को-ऑपरेटिव्हजचे आर्थिक यश खरोखरच उल्लेखनीय आहे. यापैकी काही कंपन्यांची गणना केवळ स्पेनमध्येच नाही, तर संपूर्ण युरोपमध्ये त्यांच्या क्षेत्रातील आघाडीच्या कंपन्यांमध्ये केली जाते. कठीण परिस्थितीचा सामना करतानाही या को-ऑपरेटिव्हज खूप मजबूत ठरल्या आहेत. 1970 च्या दशकातील ऊर्जा संकट आणि 2008 चे आर्थिक संकट यांसारख्या गंभीर आर्थिक अडचणींचाही त्यांनी धैर्याने सामना केला. त्याच वेळी स्पेनमधील अनेक कंपन्या बंद पडत होत्या. यात केवळ एक मोठे अपयश आले. 2013 मध्ये मोंड्रागॉन समूहाची सर्वात जुनी सहकारी संस्था दिवाळखोर झाली. मोंड्रागॉन ग्रुपसाठी ही अतिशय दुःखद घटना होती, पण तरीही तो यातून सावरण्यात यशस्वी ठरला. याचा अर्थ असा नाही की आता मोंड्रागॉनमध्ये सर्व काही आलबेल आहे. वाढत्या स्पर्धेच्या दबावामुळे तेथील सहकारी संस्थांना काही तडजोडी कराव्या लागल्या आहेत. उदा : मोंड्रागॉनच्या काही सहकारी संस्थांनी इतर देशांत शाखा उघडल्या आहेत. मात्र, त्या सहकारी संस्था नाहीत.तसेच अनेक सहकारी संस्थांनी तात्पुरते कामगार ठेवण्यास सुरुवात केली आहे, जे त्या सहकारी संस्थांचे सदस्य नसतात. व्यवसायाचा वाढता आकार आणि गुंतागुंतीमुळे सहकारी संस्थांमध्ये व्यवस्थापकांचा प्रभावही वाढला आहे. इतरही अनेक आव्हाने बाकी आहेत. तरीही, मोंड्रागॉनच्या सहकारी संस्थांनी एक अतिशय महत्त्वाचे काम करून दाखवले आहे. उद्योगांची मालकी मजुरांच्या हातात असू शकते आणि ते कुणा दुसऱ्याच्या नफ्यासाठी नाही, तर मजुरांच्या हितासाठी चालवले जाऊ शकतात, हे त्यांनी सिद्ध केले आहे. भांडवलशाहीला कंटाळलेल्या सर्वांसाठी ही शिकवण महत्त्वाची आहे. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) या सहकारी संस्थांनी एक महत्त्वाचे काम करून दाखवले आहे. उद्योगांची मालकी मजुरांच्या हातात असू शकते आणि ते कुणा दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी नाही, तर मजुरांच्या हितासाठी चालवले जाऊ शकतात, हे त्यांनी सिद्ध केले आहे.