शेखर गुप्ता यांचा स्तंभ:देशांतर्गत राजकारणात इतरांना प्राधान्य का द्यावे?‎

‎‎‎‎‎‎‎‎भारताचा सर्वात जवळचा शेजारी देश - बांगलादेश हा‎दोन वर्षांपूर्वीपेक्षा आज अधिक तणावपूर्ण दिसत आहे.‎याचा परिणाम असा झाला आहे की, शेजारच्या देशांमधील‎संकट किंवा कटू संबंध हे आपल्या देशांतर्गत राजकारणाचा‎केंद्रबिंदू बनले आहेत. याचे स्वतःचे तोटे आहेत.‎नेपाळसोबतचे संबंध स्थिर झाले आहेत, श्रीलंका आणि‎मालदीवसोबतचे संबंध लक्षणीयरीत्या सुधारले आहेत‎आणि भूतानसोबतचे संबंध नेहमीच मजबूत राहिले आहेत.‎तथापि, पाकिस्तानमध्ये मुनीर यांच्या वाढत्या प्रभावामुळे‎त्यांच्यासोबतचे संबंध अधिकच बिघडले आहेत. शेख‎हसीना यांच्या पतनानंतर आणि तारिक रहमान यांच्या‎विलीनीकरणानंतर बांगलादेशदेखील एक नवीन‎आव्हानकर्ता म्हणून उदयास आला आहे. रहमान यांच्या‎प्रचंड बहुमतासोबत अनेक महत्त्वपूर्ण विरोधाभास आहेत.‎सर्वात मोठा विरोधाभास हा आहे की, यामुळे नेहमीच‎पाकिस्तान समर्थक जमात-ए-इस्लामीला मुख्य प्रवाहातील‎राजकारणात प्रवेश करण्याची संधी मिळाली आहे.‎ पाकिस्तान आणि बांगलादेशमध्ये शहबाज शरीफ आणि‎तारिक रहमान यांनी एकतर्फी निवडणुका जिंकल्या.‎तथापि, त्यांच्या दोन्ही सरकारांच्या वैधतेवर प्रश्नचिन्ह‎आहे. बांगलादेशमधील रहमान यांच्या सरकारबाबत हा‎प्रश्न अधिकच तीव्र आहे. या संदर्भात, दोन्ही‎‘निवडलेली'''''''' सरकारे कमकुवत आहेत आणि त्यांच्यात‎विश्वासाची कमतरता आहे. पाकिस्तानमध्ये लष्कराच्या‎वर्चस्वामुळे परिस्थिती कोणतीही असो, सत्तेची एक स्पष्ट‎रचना तयार झाली आहे. तथापि, बांगलादेशची परिस्थिती‎वेगळी आहे. जमातमुळे रहमान यांना सतत‎डावी-उजवीकडे, पुढे-मागे पाहावे लागते. हा एक क्रूर‎विरोधाभास आहे. प्रचंड बहुमत असूनही ते एक कमकुवत‎पंतप्रधान म्हणून दिसतात. भारतासोबत संबंध विकसित‎करण्यास आणि आपल्या सर्वात महत्त्वाच्या शेजारी देशाला ‎‎भेट देण्यास त्यांची असलेली अनिच्छा ही त्यांची‎कमकुवतता स्पष्ट करते. ते चीनकडून धडा शिकण्यास‎तयार नाहीत, जो दलाई लामांच्या प्रत्येक वक्तव्याचा निषेध ‎‎करू शकतो, परंतु त्यांच्या भारतातील उपस्थितीमुळे ‎‎भारतासोबतचे 1988 नंतरचे संबंध खराब करू इच्छित‎नाही. दलाई लामा आणि शेख हसीना यांच्या परिस्थितीत‎दोन महत्त्वाचे फरक आहेत. भारताने दलाई लामांना आश्रय ‎‎दिला आहे, परंतु हसीना 2014 मध्ये तत्कालीन शासकांच्या ‎‎पाठिंब्याने बांगलादेश हवाई दलाच्या हेलिकॉप्टरने भारतात ‎‎आल्या. रहमानच्या दृष्टिकोनातून एकूण परिस्थिती पाहता ‎‎जमात आणि //"रस्त्यावरील वातावरणा’कडून त्यांना ‎‎जाणवणारा धोका खरा वाटतो. ते अचानक भारतासोबत‎संबंध सामान्य करण्याची घोषणा करू शकत नाहीत,‎विशेषतः जेव्हा हसीना त्यांच्या सरकारविरोधात वक्तव्ये‎करत आहेत आणि ऑनलाइन पत्रकार परिषदा घेत आहेत. ‎‎त्यामुळे भारताचे देशांतर्गत राजकारण त्यांना मदत करत‎नाही, अशी तक्रार करण्यास रहमान यांना कारण आहे.‎आसाम आणि बंगालमधील निवडणुका //"बांगलादेशी ‎‎घुसखोरांच्या’ मुद्द्यावरून लढल्या गेल्या. इतरत्रही‎राजकारणात हा एक केंद्रीय मुद्दा राहिला आहे.‎ त्यावरही, भारतीय सोशल मीडियावरचे प्रभावशाली ‎‎सरकार-समर्थक आवाज बांगलादेशला पाकिस्तानइतकाच ‎‎मोठा शत्रू म्हणून घोषित करतात. दोघांसाठी एकच भाषा‎वापरली जाते. पाकिस्तानला ‘भिकारिस्तान'' म्हटले जाते,‎तर बांगलादेशला ‘कांगलादेश'' म्हटले जाते. अर्थातच, हे‎सोशल मीडियावर पसरतच राहते. पण राष्ट्रवादी‎जनमतामध्ये हा फरक करण्याची सहनशीलता दिसत नाही.‎‘क्षुल्लक शेजारी देश'' यांसारख्या शब्दप्रयोगांमुळे‎बांगलादेशचा अपमान होतो. अशीही एक सर्वसामान्य‎धारणा आहे की, भारतात या गोष्टींना प्रोत्साहन दिले जात‎नसले तरी त्यांना व्यापक राजकीय सहमती आहे. सध्या‎आपल्याला पाकिस्तानची फारशी पर्वा नसेल, पण आपण‎बांगलादेशला त्याच श्रेणीत टाकू इच्छितो का?‎ आपल्या देशांतर्गत राजकारणाची बंधने आणि सध्याच्या‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎निवडणुकांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या प्रचारामुळे‎बांगलादेशला पाकिस्तानशी जोडले गेले आहे.‎ शेख हसीना यांना ढाक्यातून हटवल्याबद्दल जनता‎आणि सत्ताधारी कितीही संतप्त असले तरी संबंध सामान्य‎करण्यासाठी त्यांचे पुन्हा सत्तेत येणे ही अट घालता येणार‎नाही. बांगलादेशातील सत्तापालट भारताच्या अजेंड्यावर‎नाही. सरकारला हे माहीत आहे आणि त्यांच्या निर्णयांवरून‎हे स्पष्ट दिसते. पण जोपर्यंत //"बांगलादेशी घुसखोर’ हा एक‎देशांतर्गत राजकीय मुद्दा बनून राहील तोपर्यंत‎बांगलादेशसोबतचे संबंध सुधारण्याची व्यापक सामरिक‎इच्छा कशी पूर्ण होऊ शकेल? त्यामुळे भारत एका‎पेचप्रसंगात आणि द्विधा मनःस्थितीत आहे. 2015 मध्ये‎पाकिस्तानशी संपर्क साधण्याचा पहिला प्रयत्न अयशस्वी‎झाल्यापासून पाकिस्तान भाजपच्या राजकारणाच्या‎केंद्रस्थानी आहे. उरी सर्जिकल स्ट्राइकनंतर उसळलेल्या‎जनक्षोभाच्या लाटेवर स्वार होऊन भाजपने 2017 मध्ये‎उत्तर प्रदेश जिंकले आणि पुलवामा हल्ल्यानंतर 2019 च्या‎लोकसभा निवडणुका जिंकल्या. आता पहलगाम आणि‎ऑपरेशन सिंदूरचा उत्तर प्रदेशातील पुढील वर्षीच्या‎निवडणुकांवर निश्चितच परिणाम होऊ शकतो.‎बांगलादेशचा मुद्दा नंतर जोडला गेला. भारताच्या पश्चिम‎आणि पूर्व सीमांवर दोन मुस्लिमबहुल सामरिक धोके‎आहेत, या कल्पनेशी हे सुसंगत आहे.‎ पण या समीकरणाकडे उलट्या बाजूने पाहूया.‎असुरक्षिततेच्या या भावनेचा फायदा घेणे भाजपसाठी‎सोयीचे आहे, पण त्यामुळे पाकिस्तान आणि बांगलादेशला‎आपल्या देशांतर्गत राजकारणात आघाडी मिळवण्याची‎संधीही मिळते. आपल्या अंतर्गत राजकारणावर‎पाकिस्तानचा प्रभाव बांगलादेशपेक्षा कमी आहे. पण जर या‎दोघांनी हातमिळवणी केली तर त्यामुळे भारताचेच नुकसान‎होईल. काहीही असो, हे विषय ‘पक्षीय राजकारणा''''''''बद्दल‎नाहीत. हा भारताच्या सामरिक हिताचा प्रश्न आहे. दोन्ही‎बाजूंचे दोन प्रमुख शेजारी देश आक्रमक भूमिका घेऊन‎हातमिळवणी करतील तर भारताला काय मिळेल?‎भारताने त्यांना हातमिळवणी करण्यापासून रोखण्यासाठी‎प्रयत्न केले पाहिजेत. आपल्या ध्रुवीकरण झालेल्या‎राजकारणात आपल्या शेजारी देशांप्रति असलेल्या‎धोरणाला प्राधान्य देऊन आपण केवळ त्यांचे महत्त्व‎वाढवत आहोत. हा एक असा खेळ आहे, जो खेळण्यात‎पाकिस्तान पारंगत आहे. पण त्यामुळे भारताचे पर्याय आणि‎व्याप्ती मर्यादित होते.‎ (ही लेखकाची स्वतःची मते आहेत)‎ हा भारताच्या सामरिक हिताशी‎संबंधित विषय आहे...‎आपल्या अंतर्गत राजकारणावर‎बांगलादेशइतका पाकिस्तानचा प्रभाव नाही.‎पण जर दोघांनी हातमिळवणी केली, तर‎त्यामुळे भारताचेच नुकसान होईल. हा‎भारताच्या सामरिक हिताचा विषय आहे.‎आपल्या सीमेच्या दोन्ही बाजूंच्या दोन शेजारी‎देशांना आक्रमक भूमिका घेण्याची आपण‎परवानगी देऊ शकत नाही.‎