शेखर गुप्ता यांचा कॉलम:इराणमध्ये अमेरिकेची सर्वच कथित उद्दिष्टे अपूर्ण आहेत

इस्रायल आणि अमेरिका इराणविरुद्ध जे युद्ध लढत आहेत, त्याची सुरुवात त्यांनी अत्यंत नाट्यमय पद्धतीने केली होती, परंतु आज या युद्धावर विजयाचा दावा करणारे - विशेषतः अमेरिका - ज्याप्रकारे कोंडीत सापडले आहेत, ते देखील तितकेच नाट्यमय आहे. ‘नाट्यमयता’ हा घटक इराणच्या सर्वोच्च आध्यात्मिक, लष्करी, वैचारिक आणि बौद्धिक नेतृत्वाच्या हत्येमध्ये दडलेला होता आणि कोंडीचा घटक हा हार मानण्यास इराणने दिलेल्या ठाम नकाराशी संबंधित आहे. या सर्वांतून काही प्रश्न निर्माण होतात. हत्या ही तुमच्या शत्रूचा नायनाट होण्याची खात्री असू शकते का? यापेक्षा चांगला एखादा शहाणपणाचा मार्ग असू शकतो का? इस्रायल-अमेरिका युती आपली खास चाल चालायला विसरली का? अशाच एखाद्या इतर युद्धाचा इतिहास आपल्याला काही वेगळे शिकवतो का? इस्रायल दीर्घकाळापासून आपले अस्तित्व टिकवण्यासाठी लढत आहे. इराणमधील सरकार बदलले नाही यामुळे तो निराश होईल. परंतु इराण कमकुवत झाला आहे, त्यांच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमाला मोठा धक्का बसला आहे आणि त्यांची क्षेपणास्त्र यंत्रणा बऱ्याच अंशी नष्ट झाली आहे - हे सर्व कमी किमतीत मिळालेले मोठे यश आहे. लेबनॉनमध्येही हिजबुल्ला कमकुवत होणे त्याच्या फायद्याचेच आहे. जर इस्रायलला आपल्या सभोवतालची परिस्थिती पाहता स्वतःसाठी थोडा वेळ हवा होता, तर ही चांगली रणनीती होती. पण अमेरिकेचे काय? अमेरिकेला इराणमध्ये सत्तापालट करायचा होता, त्यांचा अण्वस्त्र कार्यक्रम संपवायचा होता आणि खाडी देशांना (जीसीसी) सुरक्षेचा विश्वास द्यायचा होता. या तिन्ही गोष्टींत अमेरिका यशस्वी होऊ शकली नाही. इराणमध्ये तेच सरकार टिकून राहिले, उलट आता अधिक कट्टरपंथी लोक सत्तेत आले आहेत. जिथपर्यंत युरेनियमचा प्रश्न आहे, इराण ते परत करण्यास किंवा आपला अण्वस्त्र कार्यक्रम देखरेखीखाली आणण्यास तयार नाही. त्यांचे क्षेपणास्त्र लाँचर्स नक्कीच कमी झाले आहेत, पण त्यांना रोखणारी यंत्रणाही कमी झाली आहे. जेव्हा जेव्हा ट्रम्प किंवा त्यांचे ‘सेक्रेटरी ऑफ वॉर’ पीट हेगसेथ म्हणतात की इराणची नौदल आणि वायूसेना संपली आहे, तेव्हा हसू येते. वास्तव हे आहे की, इराणकडे आधीच छोटे नौदल होते आणि वायूसेना तर नीटशी नव्हतीच. आता अरब देशांचे काय झाले? छोटे पण हिंमतवान यूएई सोडल्यास बाकी सर्व अरब देश घाबरलेले आणि युद्धापासून वाचण्याचा प्रयत्न करताना दिसले. दीर्घकाळापासून ते पाश्चात्य देशांवर अवलंबून राहिले आहेत. त्यांनी इस्रायलला आपल्या हवाई क्षेत्राचा वापर करू दिला आणि पॅलेस्टाइनच्या मुद्द्यावर फक्त औपचारिक बोलत राहिले. काही देश दोघांचीही साथ देत राहिले आहेत. जसे कतार, ज्याने एकीकडे अमेरिकेला सर्वात मोठा लष्करी तळ उभारू दिला आहे आणि दुसरीकडे ‘मुस्लिम ब्रदरहुड’, हमास व इराणशीही संबंध टिकवून ठेवले आहेत. सौदी अरेबियाचा अमेरिकन सैन्यावर पूर्ण विश्वास होता. आता हे सर्व देश धक्क्यात आहेत. ‘जीसीसी’ देशांना आधुनिक इतिहासात पहिल्यांदाच हल्ल्याचा सामना करावा लागला आणि त्यांना पूर्ण सुरक्षा मिळाली नाही. सूक्ष्म विचार केला तर पश्चिम आशियातील हे युद्ध फक्त इस्रायल आणि इराण यांच्यात नाही. खरे तर हे इराण आणि खाडीतील अरब देशांमधील प्रभावाचे युद्ध देखील आहे, ज्यात इस्रायल एक प्रकारे मधली भूमिका बजावणारा आहे. मोठे आणि गरीब मुस्लिम देश - विशेषतः ‘ग्लोबल साऊथ’मध्ये - इराणचा इस्लाम हा श्रीमंत खाडी देशांपेक्षा जास्त खरा मानला जातो. हे फक्त शियांपुरते मर्यादित नाही. बरेच लोक इराणला असा देश मानतात, जो पॅलेस्टाइनसाठी अमेरिका आणि इस्रायलशी लढत आहे, मग त्यात स्वतःचे नुकसान का होईना. हा विचार खाडी देशांबद्दलच्या त्यांच्या मतापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे. ‘जीसीसी’ देशांना इराणच्या लष्करी शक्तीपेक्षा या गोष्टीची भीती जास्त आहे की, तो त्यांच्या जनतेला भडकवू शकतो. आता ही भीती अधिक वाढू शकते कारण अनेक लोक याकडे इराक, अफगाणिस्तान व सीरियानंतर पाश्चिमात्य देशांविरुद्धची पहिली मोठी प्रतिक्रिया म्हणून पाहत आहेत. खाडी देशांना भीती आहे की त्यांच्या लोकांनी बंड करू नये आणि पुन्हा एकदा नवीन ‘अरब स्प्रिंग’ सुरू होऊ नये. याच भीतीमुळे सौदीने पाकसोबतचा संरक्षण करार पुन्हा सक्रिय केला पण पाकिस्तान तिथे फक्त पैशासाठी उपस्थित राहील. निष्कर्ष हाच की अमेरिकेची उद्दिष्टे पूर्ण झाली नाहीत आणि त्यांच्याकडे आता युद्ध पुन्हा सुरू करण्याची शक्ती आणि इच्छा दोन्ही कमी आहेत. हेगसेथ म्हणतात की इराणला युद्धविराम हवा आहे, असे वाटते की ट्रम्पच करारासाठी व्याकुळ आहेत.(हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) इराणच्या नेतृत्वाची हत्या करणे ही योग्य रणनीती होती का? जर नेते जिवंत राहिले असते, तर चर्चेत अमेरिकेला फायदा मिळाला असता. युद्धात अखेर चर्चाच करावी लागते. म्हणूनच सर्वोच्च नेत्यांना सहसा लक्ष्य केले जात नाही.